Λίγες φωνές έχουν γίνει τόσο αναγνωρίσιμες – και τόσο συχνά αντικείμενο μίμησης – όσο εκείνη του Μάικλ Κέιν. Η χαρακτηριστική, κοφτή άρθρωσή του έχει περάσει στη σφαίρα της ποπ κουλτούρας: από παρωδίες και τηλεοπτικά σκετς μέχρι ηχητικά μηνύματα και ευχετήριες κάρτες. Για πολλούς, η φωνή του δεν είναι απλώς γνώριμη· είναι συνώνυμη με μια συγκεκριμένη, λαϊκή εκδοχή της βρετανικότητας.

Η συζήτηση γύρω από αυτήν αναζωπυρώθηκε όταν η εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης ElevenLabs ανακοίνωσε ότι εξασφάλισε την επίσημη άδεια χρήσης της. Ο Κέιν εντάσσεται πλέον στη βιβλιοθήκη φωνών της εφαρμογής ElevenReader – όπου ο χρήστης μπορεί να ακούσει οποιοδήποτε κείμενο με τη φωνή της επιλογής του – καθώς και στην πλατφόρμα αδειοδότησης Iconic Marketplace. Δεν πρόκειται απλώς για μια τεχνική συμφωνία· πρόκειται για τη μετατροπή μιας πολιτισμικής ταυτότητας σε ψηφιακό προϊόν.

Η προφορά που έγινε σύμβολο

Γεννημένος το 1933 στο Λονδίνο, σε οικογένεια εργατικής τάξης – μητέρα μαγείρισσα και καθαρίστρια, πατέρας εργάτης σε ιχθυαγορά – ο Κέιν μεγάλωσε ακούγοντας και μιλώντας την προφορά Κόκνι. Η διάλεκτος αυτή, με ρίζες στο Ανατολικό Λονδίνο, ήταν ιστορικά συνδεδεμένη με την εργατική τάξη και έφερε έντονο ταξικό φορτίο, ιδιαίτερα στη Βρετανία των μέσων του 20ού αιώνα.

Παραδοσιακά, «γνήσιος» Κόκνι θεωρούνταν όποιος είχε γεννηθεί σε απόσταση που να ακούγονται οι καμπάνες της εκκλησίας St. Mary-le-Bow στο Cheapside. Με το πέρασμα των δεκαετιών, ωστόσο, η κλασική Κόκνι άρχισε να υποχωρεί, δίνοντας τη θέση της σε νεότερες μορφές λόγου, όπως τα Multicultural London English (MLE), που αντικατοπτρίζουν τη σύγχρονη, πολυπολιτισμική ταυτότητα της πόλης.

Την εποχή που οι περισσότεροι ηθοποιοί της γενιάς του υιοθετούσαν τη λεγόμενη Received Pronunciation – τη «σωστή» προφορά του θεάτρου και της ανώτερης τάξης – ο Κέιν επέλεξε συνειδητά να παραμείνει πιστός στις ρίζες του. Αντί να «διορθώσει» τη φωνή του, την ανέδειξε σε σήμα κατατεθέν. Ο ίδιος είχε παραδεχτεί πως δεν θέλησε να κάνει μαθήματα ορθοφωνίας, πιστεύοντας ότι η διατήρηση της προφοράς του ήταν ένας τρόπος να αντισταθεί στο ταξικό σύστημα.

Η επιλογή αυτή δεν τον περιόρισε – αντιθέτως, καθόρισε την καριέρα του. Ταινίες όπως το «Alfie» (1966), το «The Italian Job» (1969) και το «Get Carter» (1971) εδραίωσαν την εικόνα του ως αυθεντικής, λαϊκής αλλά και χαρισματικής βρετανικής φιγούρας. Μέχρι τη δεκαετία του ’70, είχε ήδη εξελιχθεί σε πολιτισμικό σημείο αναφοράς.

Τι «ακούμε» πέρα από τον ήχο

Η φωνή ενός διάσημου προσώπου δεν λειτουργεί μόνο σε επίπεδο ηχητικών χαρακτηριστικών. Κουβαλά κοινωνικές σημασίες, στερεότυπα, μνήμες. Ο κοινωνιογλωσσολόγος Ασίφ Άγκα έχει περιγράψει με τον όρο «enregisterment» τη διαδικασία μέσω της οποίας ένας τρόπος ομιλίας αποκτά σταθερές, δημόσια αναγνωρίσιμες κοινωνικές αξίες.

Στην περίπτωση του Κέιν, η Κόκνι προφορά του έχει συνδεθεί με το Ανατολικό Λονδίνο, με μια εργατική, «γήινη» ταυτότητα, με μια αίσθηση ειλικρίνειας και αμεσότητας. Όταν ακούμε τη φωνή του, ενεργοποιείται ένα σύνολο πολιτισμικών αναφορών που έχουν διαμορφωθεί μέσα από δεκαετίες κινηματογράφου και τηλεοπτικής παρουσίας.

Οι κοινωνιογλωσσολόγοι μιλούν επίσης για «διαλεκτικά μιμίδια»: επαναλαμβανόμενες εικόνες και χαρακτήρες που συνδέονται με συγκεκριμένες προφορές και κυκλοφορούν μέσω των μέσων ενημέρωσης. Ο Κέιν υπήρξε βασικός φορέας αυτών των μιμιδίων για την Κόκνι, ενισχύοντας την αναγνωρισιμότητα και το συμβολικό της βάρος.

Όταν, λοιπόν, μια εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης εξασφαλίζει τα δικαιώματα χρήσης της φωνής του, δεν μετατρέπει σε προϊόν απλώς μια ιδιαίτερη χροιά ή ένα αναγνωρίσιμο ηχόχρωμα. Στην πραγματικότητα, αξιοποιεί και κεφαλαιοποιεί ολόκληρο το πολιτισμικό φορτίο που έχει συσσωρευτεί γύρω από αυτήν: την ταξική της προέλευση, τις κινηματογραφικές μνήμες, το κύρος και την αυθεντικότητα που το κοινό έχει μάθει να της αποδίδει.

Ian Waldie REUTERS

Από την προστασία στον προβληματισμό

Η ElevenLabs παρουσιάζει το μοντέλο της ως μια «προσέγγιση με επίκεντρο τον καλλιτέχνη»: οι ηθοποιοί διατηρούν την ιδιοκτησία της φωνής τους και αμείβονται για τη χρήση της στο ψηφιακό περιβάλλον, αποτρέποντας παράλληλα ανεξέλεγκτες, μη εξουσιοδοτημένες αναπαραγωγές.

Σε θεωρητικό επίπεδο, η συμφωνία αυτή εξασφαλίζει στον Κέιν αναγνώριση και οικονομικό όφελος, ενώ θέτει όρια στη δημιουργία ανεπίσημων «κλώνων». Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή ανοίγει και μια σειρά από ερωτήματα. Θα αντιλαμβανόμαστε διαφορετικά ένα κείμενο αν το ακούμε με τη φωνή ενός πολιτισμικού ειδώλου; Θα του αποδίδουμε μεγαλύτερη βαρύτητα, περισσότερη αυθεντία;

Ήδη από τη δεκαετία του 1960, ο επιστήμονας υπολογιστών Τζόζεφ Βάιζενμπαουμ, δημιουργός του πρώτου chatbot, της Eliza, είχε εκφράσει ανησυχία για την τάση των ανθρώπων να αναπτύσσουν συναισθηματικούς δεσμούς με μηχανές που απλώς προσομοιώνουν κατανόηση. Οι χρήστες, έγραφε, συχνά συμπεριφέρονταν στο πρόγραμμα σαν να είχε επίγνωση και ενσυναίσθηση, παρότι γνώριζαν ότι δεν συνέβαινε κάτι τέτοιο.

Σήμερα, το διακύβευμα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο. Όταν η φωνή της μηχανής είναι αναγνωρίσιμα δεμένη με έναν υπαρκτό, αγαπητό άνθρωπο, η γραμμή ανάμεσα στην τεχνολογία και την ανθρώπινη παρουσία θολώνει. Η άδεια χρήσης προστατεύει το ηχητικό αποτύπωμα, όχι όμως και τη συναισθηματική επένδυση που το κοινό μπορεί να αναπτύξει.

Ο Μάικλ Κέιν, στην ουσία, δεν παραχωρεί μόνο μια φωνητική χροιά. Παραχωρεί μια κοινωνική περσόνα, μια ιστορική διαδρομή, ένα σύμβολο ταξικής και πολιτισμικής ταυτότητας. Και έτσι, κάθε ψηφιακή αφήγηση με τη φωνή του δεν μεταφέρει απλώς λέξεις· μεταφέρει ολόκληρο το βάρος μιας αναγνωρίσιμης ανθρώπινης ιστορίας.

*Με πληροφορίες από άρθρο της Έιμι Χιουμ στο The Conversation

Ειδήσεις Σήμερα: