Τεχνητή Νοημοσύνη: Αν καταρρεύσει το παραδοσιακό μοντέλο «δουλεύω για να ζήσω»

Βρισκόμαστε στο κατώφλι της μεγαλύτερης ανατροπής στην ιστορία της ανθρωπότητας; Για χιλιάδες χρόνια, η επιβίωση μας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την εργασία. Το ρητό «αν δεν δουλέψεις, δεν θα φας» αποτελούσε τον απαράβατο ηθικό και οικονομικό νόμο της κοινωνίας μας. Σήμερα, όμως, η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) απειλεί να «σπάσει» αυτόν τον πανάρχαιο δεσμό.

Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη καταστήσει την ανθρώπινη εργασία περιττή, ποιος θα αποφασίζει πώς θα τρεφόμαστε;

Η μετάβαση σε μια οικονομία χωρίς απασχόληση δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα αυτοματισμού, αλλά μια βαθιά πολιτική μάχη για την αναδιανομή του παραγόμενου πλούτου.

Η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου

Καθώς οι αλγόριθμοι αντικαθιστούν τους «λευκούς γιακάδες» και η ρομποτική εκτοπίζει τις  χειρωνακτικές εργασίες, ένα υπαρξιακό ερώτημα πλανιέται πάνω από τις σύγχρονες δημοκρατίες: Πώς θα γεμίζουμε το πιάτο μας σε έναν κόσμο όπου η εργασία θα είναι προαιρετική ή, για πολλούς, περιττή;

Αυτή είναι η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου που οι υπεύθυνοι καλούνται να απαντήσουν εν μέσω των αυξανόμενων συζητήσεων για το αν η ΤΝ θα αναλάβει όλες τις δουλειές μας.

Όσο τρομερή και αν φαίνεται η τεχνολογία, παρόμοιες ανησυχίες έχουν εμφανιστεί επανειλημμένα από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, και οι περισσότεροι ενήλικες σε ηλικία εργασίας παραμένουν απασχολούμενοι. Ωστόσο, αυτό που λείπει σοβαρά είναι μια σοβαρή συζήτηση για το τι πρέπει να γίνει αν αυτό το μέλλον πράγματι υλοποιηθεί.

Για τον Σαμ Άλτμαν, της Open AI, «το μέλλον μπορεί να είναι πολύ καλύτερο από το παρόν», επειδή η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μας κάνει πλούσιους. Αλλά αυτό φαίνεται να είναι μια επικίνδυνη υπόθεση, για σχεδόν όλους εκτός από τον Άλτμαν και τους συναδέλφους του τεχνο-ολιγάρχες.

Ακόμη και αν η ΤΝ δημιουργήσει τεράστια οικονομική ευημερία, η κατανομή της θα παραμείνει μια πολιτική πρόκληση. Αυτή η συγκυρία απαιτεί μια σοβαρή, ανοιχτή συζήτηση σχετικά με τον τρόπο κατανομής των καρπών αυτής της ευημερίας μεταξύ των ανθρώπων.

Κάτι πρέπει να γίνει

Ο Guardian επιχειρεί να ανοίξει το θέμα που θα απασχολήσει την ανθρωπότητα την επόμενη δεκαετία. Στο ρεπορτάζ που φιλοξενεί στις σελίδες του, η απάντηση στο ερώτημα έχει δύο μέρη. Το πρώτο αφορά τον τρόπο σχεδιασμού ενός τεχνικά αποτελεσματικού συστήματος για την αναδιανομή των καρπών της οικονομίας, καθώς οι μηχανές αναλαμβάνουν τον έλεγχο και το μερίδιο του εισοδήματος της εργασίας σχεδόν εκμηδενίζεται.

Το πιο σημαντικό ερώτημα, όμως, είναι πώς αυτή η οικονομική αναδιοργάνωση θα γίνει πράξη. Ποιος θα αποφασίζει τι θα φορολογηθεί όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη καταστρέψει τα εισοδήματα από την εργασία που αποτελεί την κύρια πηγή εσόδων του κράτους στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες; Ποιος θα αποφασίζει πόσο μπορούν να καταναλώνουν οι άνθρωποι που δεν μετέχουν στην «τεχνολογική επανάσταση»;

Πώς θα οργανωθεί η κοινωνία σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές παράγουν το μεγαλύτερο μέρος ή το σύνολο της οικονομικής παραγωγής και μερικές δεκάδες τεχνο-δισεκατομμυριούχοι αποφασίζουν ποιο μερίδιο των παγκόσμιων πόρων – χρήματα, ενέργεια, ορυκτά – θα διατεθεί για την περαιτέρω επέκταση των τεχνολογικών επιτευγμάτων;

Ποιος θα έχει λόγο για το αν θα διατεθούν περισσότεροι πόροι, για παράδειγμα, στην υγειονομική περίθαλψη ή τη γεωργία, ή την εκπαίδευση;

«Χρειαζόμαστε προστατευτικά μέτρα που να διαφυλάσσουν την ανθρώπινη δράση, την ανθρώπινη εποπτεία και την ανθρώπινη ευθύνη», σημείωσε ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, στην Σύνοδο Κορυφής για τον αντίκτυπο της Τεχνητής Νοημοσύνης που πραγματοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα στο Νέο Δελχί.

Το μέλλον της ΤΝ «δεν μπορεί να αποφασιστεί από μια χούφτα χώρες ή να αφεθεί στην ευχέρεια μερικών δισεκατομμυριούχων».

H πρόκληση της «ευθυγράμμισης»

Στους κύκλους της Τεχνητής Νοημοσύνης, υπάρχει μια ζωντανή συζήτηση σχετικά με την πρόκληση της «ευθυγράμμισης» δηλαδή, να διασφαλιστεί ότι οι μηχανές λειτουργούν με τρόπο που εξυπηρετεί τους στόχους όσων τις χειρίζονται.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να ευθυγραμμιστούν οι στόχοι των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης και των ιδιοκτητών τους με τους ευρύτερους στόχους της κοινωνίας.

Η ΤΝ, αργά ή γρήγορα, θα κάνει πολλά πράγματα που θα έχουν συνέπειες για όλους μας. Τα δημοκρατικά εργαλεία διακυβέρνησης που διαθέτουμε φαίνονται πολύ αδύναμα για να περιορίσουν τις ορέξεις των ολιγαρχών που βρίσκονται στο τιμόνι των νέων τεχνολογιών.

Ο Anton Korinek και ο Lee Lockwood από το Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια συνέταξαν ένα εγχειρίδιο με ιδέες για το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει η οικονομία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Προτείνουν, οι φόροι κατανάλωσης να καλύψουν αρχικά το κενό, καθώς το εισόδημα από την εργασία θα μειωθεί στο μηδέν. Ωστόσο, σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από τις μηχανές, το αποτύπωμα της ανθρώπινης κατανάλωσης θα συρρικνωθεί, καθώς το μεγαλύτερο μέρος από την οικονομική παραγωγή θα επανεπενδύεται.

Μια άλλη ιδέα που συζητήθηκε από τον Anton  Korinek και τον γνωστό σε όλους Joe Stiglitz, από το Πανεπιστήμιο της Κολούμπια, είναι ότι στα αρχικά στάδια, όταν η ανθρώπινη εργασία εξακολουθεί να είναι απολύτως απαραίτητη, οι φόροι θα μπορούσαν να κατευθυνθούν σε επενδύσεις προς τεχνολογίες που βοηθούν τους εργαζόμενους να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους, αντί να τους αντικαταστήσουν.

Ο Korinek και ο Lockwood προτείνουν άλλους φόρους που σχετίζονται με τη γη, τα δεδομένα, ή τα κέρδη του μονοπωλίου, που δεν προσθέτουν τίποτα στην ευημερία της κοινωνίας.

Η παρέμβαση του ΟΟΣΑ

Η πολιτική διάσταση παραμένει κρίσιμη. Οι κάτοχοι των τεχνολογιών θα πρέπει να αποδεχθούν τη διανομή των ωφελειών. Στις ΗΠΑ, οι φόροι αντιστοιχούν σε λιγότερο από 26% του ΑΕΠ, ενώ η φορολόγηση του κεφαλαίου μόλις υπερβαίνει το 2%. Για να διατηρηθεί η κοινωνική συνοχή, αυτά τα ποσοστά θα χρειαστεί να αυξηθούν δραστικά.

Η παγκόσμια φορολογική συμφωνία του ΟΟΣΑ, που οριστικοποιήθηκε το 2021, σχεδιάστηκε για να περιορίσει την ικανότητα αμερικανικών εταιρειών τεχνολογίας, όπως η Amazon, η Google και η Meta, να ελίσσονται. Ωστόσο, ενώ η κυβέρνηση Μπάιντεν υποστήριξε ευρέως τη συμφωνία, ο Ντόναλντ Τραμπ – του οποίου η προεκλογική εκστρατεία επωφελήθηκε από σχεδόν 400 εκατομμύρια δολάρια σε δωρεές από διάφορους ολιγάρχες της τεχνολογίας – αποσύρθηκε μονομερώς στις αρχές του 2025.

Δεδομένης της κλίμακας και της έκτασης της νέας κατάστασης ενδέχεται να χρειαστούν ασυνήθιστες ιδέες για να μην διαταραχθούν οι κοινωνίες. Μία από αυτές θα ήταν η άμεση διανομή του μετοχικού κεφαλαίου των επιχειρήσεων τεχνητής νοημοσύνης. Οι φόροι θα μπορούσαν να εισπράττονται σε μετοχές αντί για μετρητά, ώστε να συσσωρευτεί με την πάροδο του χρόνου ένα δημόσιο μερίδιο. Αντί να φορολογούνται οι αποδόσεις των επενδύσεων στην ΤΝ, μια πιο ριζοσπαστική πρόταση θα ήταν οι κυβερνήσεις να απαλλοτριώνουν εκ των προτέρων ένα μέρος του μετοχικού κεφαλαίου και να αναδιανέμουν στους πολίτες ένα μέρος από την υποσχόμενη «αφθονία».

Οι μεγάλες προκλήσεις της νέας εποχής

Αλλά αυτές οι μεγάλες ιδέες αντιμετωπίζουν μεγάλες προκλήσεις. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να δράσουν πριν η τεχνητή νοημοσύνη γίνει πολύ μεγάλη, κάτι που φαίνεται απίθανο στην τρέχουσα συγκυρία.

Οι ολιγάρχες της τεχνολογίας που ηγούνται αυτής της επανάστασης έχουν αντισταθεί σθεναρά στις προσπάθειες της κυβέρνησης των ΗΠΑ να περιορίσει τη δύναμή τους ή να τους αφαιρέσει τα χρήματά τους.

Στο μεταξύ, οι πλούσιοι της Σίλικον Βάλεϊ δεν κινητοποιούν τεράστιους πόρους για να κατευθύνουν την αμερικανική πολιτική. Καταστρώνουν ένα εναλλακτικό σχέδιο για να χτίσουν τα δικά τους «δίκτυα-κράτη», είτε στη Γροιλανδία είτε στη Νιγηρία, στην Ονδούρα είτε στο νησί Νέβις της Καραϊβικής, ελπίζοντας να αποφύγουν στο μέλλον περαιτέρω έλεγχο.

Ενώ καλούμαστε να αποφασίσουμε αν η τεχνολογία θα μας οδηγήσει σε μια νέα εποχή ελευθερίας ή σε μια δυστοπία ακραίων ανισοτήτων, ποιος ξέρει τι θα κάνουν οι «ισχυροί» όταν αντικαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία.

Αν η τεχνητή νοημοσύνη αποκτήσει υπέρμετρη ισχύ…

Το ρεπορτάζ της βρετανικής εφημερίδας καταλήγει με ένα τρομακτικό σενάριο. Αν η τεχνητή νοημοσύνη αποκτήσει υπέρμετρη ισχύ, όσο αναμένουν οι ολιγάρχες της Σίλικον Βάλεϊ, η μόνη διαθέσιμη στρατηγική για να μας κρατήσει όλους χορτάτους μπορεί να είναι η επαιτεία προς τους μεγιστάνες της τεχνολογίας.

Το δίλημμα δεν είναι πλέον τεχνολογικό, αλλά ηθικό. Η AI μπορεί να παράγει αρκετό πλούτο για να τραφεί όλος ο πλανήτης. Το ερώτημα είναι αν θα επιλέξουμε ένα σύστημα που μοιράζει τους καρπούς αυτής της νοημοσύνης ή ένα σύστημα που θα αφήσει τους εργάτες στο περιθώριο.