Έργο στο διάστημα; O Anish Kapoor ετοιμάζεται να παρουσιάσει τα πιο μεγαλεπήβολα σχέδιά του στη Βενετία

Ο Anish Kapoor επιμένει ότι είναι «πρωτίστως καλλιτέχνης». Κι όμως, η νέα του έκθεση στη Βενετία στρέφει το βλέμμα όχι τόσο στη γλυπτική με τη στενή έννοια, όσο σε έργα που κινούνται στα όρια της αρχιτεκτονικής — κατασκευές και προτάσεις τόσο μεγάλες σε κλίμακα, ώστε σχεδόν να απαιτούν τον χώρο μιας πόλης για να υπάρξουν. Κάποιες από αυτές χρονολογούνται περισσότερα από σαράντα χρόνια πίσω.

Μερικά από τα πιο εμβληματικά έργα του έχουν ήδη πάρει σάρκα και οστά: το Cloud Gate στο Σικάγο ή ο νέος σταθμός μετρό Monte Sant’Angelo στη Νάπολη είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Άλλα, εξίσου φιλόδοξα, δεν ξεπέρασαν ποτέ το στάδιο της μακέτας. Περίπου 100 τέτοια μοντέλα θα παρουσιαστούν στο Palazzo Manfrin, τον χώρο όπου ο Kapoor ίδρυσε το ίδρυμά του το 2022 και ο οποίος ανοίγει για δεύτερη μόλις φορά στο κοινό.

Έργο στο διάστημα;

Ανάμεσα στα σχέδια που δεν υλοποιήθηκαν ξεχωρίζουν και προτάσεις σχεδόν επιστημονικής φαντασίας: ένα έργο στο διάστημα.

Ο Kapoor επιβεβαιώνει ότι βρίσκονται σε «σοβαρές συζητήσεις» — χωρίς να αποκαλύπτει με ποιον — για κάτι εξαιρετικά φιλόδοξο, αρκετά μεγάλο ώστε να διακρίνεται από τη Γη.  Όχι ένα συμβολικό χειρονομιακό έργο, αλλά μια πραγματική παρέμβαση.

Το αν θα παρουσιαστεί η μακέτα του στη Βενετία παραμένει ανοιχτό.

Πέρα από τα όρια της αγοράς

Για τον ίδιο, ωστόσο, το αν αυτά τα έργα θα υλοποιηθούν τελικά δεν είναι το κρίσιμο. Η έκθεση, που ανοίγει στις 5 Μαΐου, λειτουργεί ως μια χαρτογράφηση της λιγότερο εμπορικής πλευράς της πρακτικής του.

Πρόκειται, όπως λέει, για μια συνειδητή προσπάθεια να ανοίξει το έργο του πέρα από τα όρια της αγοράς. Υπάρχουν έργα που πωλούνται, αλλά πάντα συνυπήρχαν με πειραματικές μορφές — κερί, χρώμα, υλικά που δύσκολα εντάσσονται στην αγορά — και ακριβώς αυτά είναι που κρατούν ζωντανή την πρακτική του.

Από το Descent into Limbo στο απόλυτο μαύρο

Η έκθεση συνδυάζει παλαιότερα και νέα έργα. Περίπου έξι από αυτά έχουν ήδη υλοποιηθεί, ανάμεσά τους και το Descent into Limbo (1992), το οποίο μετά το τέλος της έκθεσης θα εγκατασταθεί μόνιμα στην περιοχή Cannaregio.

Το At the Edge of the World (1998), γνωστό μέχρι σήμερα σε δύο κόκκινες εκδοχές, επανεμφανίζεται στη Βενετία σε ένα βαθύ, σχεδόν πένθιμο μαύρο. Δεν πρόκειται για Vantablack, διευκρινίζει ο Kapoor, αλλά για μια συγγενική χρωματική τεχνολογία που χρησιμοποιεί τα τελευταία χρόνια.

Στα νέα έργα περιλαμβάνεται και ένας μικρός, κλειστός χώρος — λιγότερος από έξι κυβικά μέτρα — γεμάτος συσσωρεύσεις και παχιές επιφάνειες μπογιάς. Ο Kapoor τον περιγράφει ως «καθηλωτικό πίνακα»: δεν μπαίνεις μέσα, απλώς στέκεσαι στο κατώφλι.

Τέχνη, ταυτότητα και πολιτική

Ο καλλιτέχνης δεν αποφεύγει τις πολιτικές τοποθετήσεις. Στο παρελθόν είχε επικρίνει σφοδρά τον τίτλο της Μπιενάλε της Βενετίας 2024, Foreigners Everywhere, μιλώντας για αφελή επαναφορά φορτισμένης φρασεολογίας και για έλλειψη επίγνωσης των πραγματικών συνεπειών τέτοιων λέξεων.

Σήμερα, βλέπει τον κόσμο της τέχνης «σε ένα παράξενο σημείο» σε σχέση με την πολιτική της ταυτότητας. Αναγνωρίζει την αναγκαιότητά της, αλλά εκφράζει την ανησυχία ότι έχει επισκιάσει το ίδιο το έργο.

«Στο τέλος», λέει, «αυτό που έχει σημασία δεν είναι η καταγωγή της τέχνης, αλλά το πώς διευρύνει το οπτικό και συναισθηματικό μας λεξιλόγιο».

Εθνικά περίπτερα και μετα-εθνική πραγματικότητα

Αναφερόμενος στις εθνικές ρίζες της Μπιενάλε, ο Kapoor επισημαίνει ότι ο εθνικισμός σε έναν παγκοσμιοποιημένο, μετα-εθνικό κόσμο βρίσκεται σε κρίση — συχνά με επικίνδυνες συνέπειες. Θυμίζει πως όταν εκπροσώπησε τη Βρετανία το 1990, δεν είχε καν βρετανικό διαβατήριο. Αυτό που μετρούσε, όπως λέει, ήταν ότι εργαζόταν ως καλλιτέχνης στη Βρετανία.

Το πρόγραμμά του για τους επόμενους μήνες είναι πυκνό: εκθέσεις στη Σαβάνα, στη Νέα Υόρκη και μια μεγάλη παρουσίαση στη Hayward Gallery του Λονδίνου τον Ιούνιο, αποκλειστικά με νέα έργα. Επιστρέφει εκεί σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά, σε έναν χώρο που — όπως παραδέχεται — παραμένει ιδανικός για «μορφική περιπέτεια».

Για τον Kapoor, η μορφή προηγείται του μηνύματος. Ή, καλύτερα, το υποκαθιστά. Δεν θέλει να «λέει» κάτι· θέλει να ανοίγει χώρο για νόημα.

Όπως γράφει ο Paul Valéry, ένα κακό ποίημα καταλήγει στο νόημα, ενώ ένα καλό αιωρείται ανάμεσα στο νόημα και το μη νόημα. Εκεί, στο ενδιάμεσο, τοποθετεί ο Kapoor την τέχνη του.

*Mε πληροφορίες από: The Art Newspaper