Κανένα από αυτά δεν έχει αξιοποιηθεί από τις τοπικές αρχές, μολονότι δέχονται αρκετούς επισκέπτες, ειδικά κατά τους χειμερινούς μήνες, και «υποφέρουν» από τους βανδαλισμούς και την αδιαφορία τους (συλλογή σταλαγμιτών και σταλακτιτών, απόθεση σκουπιδιών κ.ά.).

Αρκουδοσπηλιό (Δήμος Ακρωτηρίου)
Βρίσκεται ανάμεσα στις Μονές Γκουβερνέτου και Καθολικού. Πρόκειται για ένα μικρό σπήλαιο με μία αίθουσα, στο μέσο της οποίας δεσπόζουν ένας σταλαγμίτης με μορφή αρκούδας πάνω από μία πετρόκτιστη στέρνα, και το μικρό εκκλησάκι της «Παναγίας της Αρκουδιώτισσας».
Η ιστορία του είναι πολύ παλιά και συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική ζωή των κατοίκων της περιοχής, όπως αποδεικνύεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Εκεί λατρευόταν κατά την αρχαιότητα η θεά Αρτεμη με μορφή αρκούδας. Η γιορτή που γινόταν προς τιμή της, «η γιορτή των Γαμηλίων» κατά την αττική διάλεκτο, πραγματοποιούνταν το δεύτερο μήνα μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο (Οκτώβριος-Νοέμβριος). Κοπέλες έτοιμες για γάμο ντυμένες στα κίτρινα, οι επονομαζόμενες «άρκτοι», χόρευαν τον «αρκουδοχορό» γύρω από το σταλαγμίτη της αρκούδας, τιμώντας τη θεά του κυνηγιού και επιδιώκοντας έτσι την «εξιλέωση»για το θάνατο της ιερής αρκούδας της Αρτέμιδος, την οποία σκότωσαν κάποιοι νέοι από την Αττική. Οι θρησκευτικές παραδόσεις αναφέρουν ότι η Παναγία πέτρωσε την αρκούδα που έπινε το λιγοστό νερό των κατοίκων και γι αυτό έχτισαν προς τιμή της το εκκλησάκι της «Παναγίας της Αρκουδιώτισσας» μέσα στο σπήλαιο. Στις 2 Φεβρουαρίου κάθε χρόνο γίνεται τοπικό πανηγύρι.

Καθολικό ή Γκουβερνέτου ή Αγ. Ιωάννη Ερημίτη (Δήμος Ακρωτηρίου)
Το σπήλαιο Καθολικό βρίσκεται στη θέση Αυλάκι στο Ακρωτήρι Χανίων. Εξερευνήθηκε τον Αύγουστο του 1962 και έχει συνολική έκταση 1.500 τ.μ., με μήκος διαδρομής 300μ. και μέγιστο ύψος 12μ. Αποτέλεσε καταφύγιο των κατοίκων κατά την Τουρκοκρατία και πιθανολογείται ότι εκεί πέθανε ο Αγιος Ιωάννης ο Ερημίτης.

Σπηλιά Κουρνά (Δήμος Γεωργιουπόλεως)
Ανάμεσα στο χωριό Κουρνά και στη Λίμνη του Κουρνά (5χλμ. από το χωριό) υπάρχει η Σπηλιά του Κουρνά. Παρά το μικρό της μέγεθος (3μ. μήκος), έχει αρκετούς σταλακτίτες, σταλαγμίτες και φυσικούς στύλους. Η πρόσβαση είναι εύκολη από ένα μονοπάτι δίπλα στον κεντρικό δρόμο.

Αγία Σοφία Τοπολίων (Δήμος Μηθύμνης)
Το σπήλαιο εξερευνήθηκε το Δεκέμβριο του 1969. Ο κύριος θάλαμός του έχει διαστάσεις 70×70μ. και το ύψος του κυμαίνεται από 10 έως 20μ. Σύμφωνα με τις παραδόσεις, φιλοξένησε την εικόνα της Αγίας Σοφίας μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Αγιος Ιωάννης Σπηλιάς (Δήμος Κισσάμου)
Το σπήλαιο βρίσκεται 1χλμ. από το Κολυμπάρι, σε υψόμετρο 125μ. Εχει διαστάσεις 70×50μ. και ύψος 12μ.

Σπήλαιο Ασφένδου (Δήμος Σφακίων)
Στα ανατολικά της Ασκύφου σε απόσταση 8χλμ., σκαρφαλωμένο σε υψόμετρο 770μ., βρίσκεται το χωριό Ασφένδου της ομώνυμης κοινότητας. Στα ανατολικά του χωριού υπάρχουν ένα μικρό σπήλαιο με τοιχογραφίες και το σπήλαιο Φαλαγγάρι, με υπόγεια λίμνη σε μεγάλο βάθος.

Πληροφορίες: Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία, Σίνα 32, Αθήνα, τηλ. 210 3617824

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Χανίων