Ο μήνας που κράτησε μια δεκαετία

37

Το 1962, με φόντο τον ρατσισμό και τα κινήματα υποστήριξης των δικαιωμάτων των μαύρων, τον Ψυχρό Πόλεμο, τον απόηχο του Μακαρθισμού και την κλιμάκωση των πυρηνικών εξοπλισμών, μία ομάδα φοιτητών απ΄ όλη την Αμερική συγκεντρώνεται στο Πορτ Χιούρον και υπογράφει την ιδρυτική διακήρυξη της SDS- Φοιτητές για μια Δημοκρατική Κοινωνία- αναφέροντας για πρώτη φορά σε πολιτικό κείμενο τη νέα Αριστερά: «Είμαστε μέλη αυτής της γενιάς, που μεγαλώσαμε σε συνθήκες σχετικής άνεσης, ζούμε τώρα στα πανεπιστήμια και βλέπουμε με ανησυχία τον κόσμο που θα κληρονομήσουμε…» αρχίζει το κείμενο, προσδιορίζοντας την αστική ταυτότητα των ιδρυτών, και συνεχίζει με την ανάπτυξη ενός οράματος για την οικοδόμηση μιας συμμετοχικής δημοκρατίας από τα κάτω και τη συμβολή του φοιτητικού κινήματος στη διαμόρφωσή της. Και κλείνει: «Αν επιδιώκουμε το ανέφικτο, όπως μας κατηγορούν, το πράττουμε για να αποφύγουμε το αδιανόητο». Μας θυμίζει κάτι αυτό από τον γαλλικό Μάη, έξι χρόνια αργότερα;

Η ανάπτυξη του φοιτητικού κινήματος, αντίθετα με αυτό που πολλοί πιστεύουν, αρχικά δεν σχετιζόταν με τον πόλεμο στο Βιετνάμ, γιατί απλούστατα δεν είχε ακόμα εκδηλωθεί η εμπλοκή της Αμερικής στον πόλεμο.

Μέσα στα πανεπιστήμια ήταν έντονη η αμφισβήτηση, η αναζήτηση της κοινωνικής σημασίας της επιστήμης και η προσπάθεια σύνδεσης της ακαδημαϊκής δουλειάς με τα κυρίαρχα κοινωνικά προβλήματα. Στην πολεοδομία, για παράδειγμα, είχε αναπτυχθεί η έννοια της «συνηγορικής πολεοδομίας» που, σε αντίθεση με τη δεσπόζουσα τότε πρακτική των μεγάλων πολεοδομικών αναπλάσεων που οδηγούσε στο ξερίζωμα και την γκετοποίηση των μαύρων, επιδίωκε να συμπαρασταθεί και να οργανώσει τοπικές κοινότητες ώστε με θετικές δράσεις και πρωτοβουλίες να εδραιώσουν το δικαίωμά τους στην πόλη και να δημιουργήσουν συνθήκες τοπικής ανάπτυξης. Αντίστοιχα ο Νόαμ Τσόμσκι είχε προτείνει την ίδρυση ενός νέου διεπιστημονικού ακαδημαϊκού τμήματος στο ΜΙΤ με τίτλο Τμήμα Κοινωνικής Προβληματικής, που θα διερευνούσε τις θεωρητικές βάσεις των επιστημών της συμπεριφοράς και τα συστήματα εξουσίας που αυτές εξυπηρετούν.

Το φοιτητικό κίνημα μεγάλωσε, επεκτάθηκε, διαφοροποιήθηκε και διασπάστηκε τα επόμενα χρόνια αναζητώντας νέους ιδεολογικούς προσανατολισμούς και μορφές δράσεις, ενώ ταυτόχρονα αναπτύχθηκαν και ριζοσπαστικοποιήθηκαν τα κοινωνικά
κινήματα αλλά και οι εναλλακτικές κοινότητες της αντι-κουλτούρας. Οταν ο πόλεμος εισέβαλε για τα καλά στη ζωή των νέων, πολλαπλασιάστηκαν και οι αντιπολεμικές διαδηλώσεις. Η μεγάλη πορεία στο Πεντάγωνο του 1967 οργανώθηκε από έναν συνασπισμό 150 ετερόκλητων οργανώσεων. Ανάμεσα σε αυτές και οι γίπηδες του Αμπι Χόφμαν που είχαν στόχο να… εξαϋλώσουν το Πεντάγωνο και να το ανυψώσουν 100 μέτρα με τη συγκέντρωση των ψυχικών τους δυνάμεων!

Τα πανεπιστήμια πήραν φωτιά. Στην ανατολική ακτή η πρώτη μεγάλη φοιτητική κατάληψη και διαδήλωση ήταν στο Κολούμπια. Αφορμή ήταν η επέκταση και περίφραξη του πανεπιστημιακού γυμναστηρίου προς τη μεριά του Χάρλεμ, της συνοικίας των μαύρων, πράγμα που θεωρήθηκε από τους φοιτητές μειωτικό για τη γειτονική κοινότητα. Σε κάθε εξέγερση κοινωνικά αιτήματα συνδέονταν με τα αντιπολεμικά συνθήματα και με την απαίτηση να απαγκιστρωθούν τα πανεπιστήμια από την έρευνα που χρηματοδοτούσε πλουσιοπάροχα το Πεντάγωνο. Το τέλος ήταν πάντα το ίδιο: η βίαιη καταστολή με την επέμβαση της αστυνομίας και της εθνοφρουράς, με αποκορύφωμα την επέμβαση στο Κεντ Στέιτ το 1970 που στοίχισε τη ζωή σε τέσσερις φοιτητές.

Στο ΜΙΤ η κατάληξη ήταν διαφορετική. Η σχέση ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ιεραρχία και στην προοδευτικότητα ήταν αντίστροφη από τα άλλα πανεπιστήμια. Οι φοιτητές, στην πλειοψηφία τους, προσηλωμένοι στις σπουδές τους και εφησυχασμένοι από τα οράματα για έναν καλύτερο κόσμο που θα έφερνε η εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνικής, αφυπνίστηκαν μόνο όταν εισέβαλε στη ζωή τους ο πόλεμος του Βιετνάμ. Οι καθηγητές, πιο ώριμοι, μέλη μιας παγκόσμιας προοδευτικής διανόησης και ευαισθητοποιημένοι στα διλήμματα και στους κινδύνους από τη χρήση της τεχνολογίας και της επιστήμης.

Στην κορυφή ο πρύτανης και στη συνέχεια πρόεδρος του ΜΙΤ Τζέρι Γουίσνερ, σύμβουλος του Κένεντι και του Τζόνσον, αφοσιωμένος στον στόχο του παγκόσμιου αφοπλισμού και μετέπειτα ιδρυτής του Μedia Lab. Οι μεγάλες διαδηλώσεις και καταλήψεις είχαν κύριο στόχο την έρευνα που χρηματοδοτούσε αδρά το Πεντάγωνο, και μάλιστα με άμεση εφαρμογή στον πόλεμο. Η απάντηση της διοίκησης του ΜΙΤ ήταν γρήγορη και αποφασιστική. Τα εργαστήρια που είχαν αναλάβει την έρευνα αποσχίστηκαν πλήρως από την ακαδημαϊκή λειτουργία του ιδρύματος. Αποτέλεσμα ήταν στην περίφημη λίστα των εχθρών του έθνους, που είχε συνταχθεί από τον Νίξον και αποκαλύφθηκε με το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ, το ΜΙΤ να εκπροσωπείται με περισσότερα ονόματα από κάθε άλλο ίδρυμα.

Ο Νόαμ Τσόμσκι ήταν μια ξεχωριστή παρουσία. Κριτικός όχι μόνο απέναντι στο στρατιωτικό- βιομηχανικό κατεστημένο, έστρεψε την προσοχή του στους διανοουμένους και στην ηθική ευθύνη τους απέναντι στους μηχανισμούς της εξουσίας. Μαζί με τον Λούι Καμπ δίδασκε το μάθημα «Η ευθύνη των διανοουμένων» που οδήγησε το 1967 στη δημοσίευση του γνωστού ομώνυμου άρθρου. Η ερμηνεία του για τον πόλεμο ήταν ιδιαίτερα διορατική. Στόχος της κυβέρνησης ήταν, κατά τον Τσόμσκι, όχι τόσο η ιδεολογική επικράτηση και η ήττα του κομμουνισμού, αλλά κυρίως το άνοιγμα της αγοράς της Νοτιοανατολικής Ασίας. Στόχος της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ γενικότερα ήταν η οικοδόμηση μιας ολοκληρωμένης παγκόσμιας οικονομίας και η υποστήριξη κάθε είδους καθεστώτων που θα επέτρεπαν την αμερικανική πολιτική και οικονομική διείσδυση.

Τι έμεινε από τον αμερικανικό Μάη της δεκαετίας του ΄60 εκτός από τα προϊόντα του, τη μουσική και τη λογοτεχνία του, τις θεωρητικές αναζητήσεις, τις αναμφισβήτητες επιτυχίες, την καθιέρωσή του ως σημείου αναφοράς στη συνείδηση της Αμερικής για κάθε νέα μεγάλη κινητοποίηση και διαμαρτυρία (βλέπε τη μεγάλη διαδήλωση του 2007 κατά του πολέμου στο Ιράκ, 40 χρόνια μετά την πορεία στο Πεντάγωνο) και τη συλλογική μνήμη μιας γενιάς; Στις αρχές του ΄70 ο Τομ Χέιντεν, από τους πιο σημαντικούς ηγέτες του φοιτητικού κινήματος, πήρε μια συνέντευξη από έναν εργάτη βιομηχανίας του Ντιτρόιτ ο οποίος είχε αναδειχθεί σε ήρωα σε μια αναμέτρηση με την εθνοφρουρά που είχε αποκλείσει τους χώρους εργασίας από τους απεργούς. Ο εργάτης είχε οδηγήσει αυτόβουλα και αποφασιστικά τον κύριο όγκο των απεργών, καταφέρνοντας να σπάσουν τον κλοιό των εθνοφρουρών και να καταλάβουν τους χώρους εργασίας. Στο τέλος της συνέντευξης ο Χέιντεν τον ρώτησε ποια ήταν τα μελλοντικά του σχέδια. «Δεν ξέρω» απάντησε εκείνος «ίσως ασχοληθώ με τις ασφάλειες». Μια απάντηση ακατανόητη για μας, που θα περιμέναμε με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα ο άνθρωπος αυτός να είναι ταξικά και ιδεολογικά συνειδητοποιημένος. Αυτή ήταν η κατάληξη του αμερικανικού Μάη. Ο καθένας στην αναζήτηση της προσωπικής του εξέλιξης και επιτυχίας. Μέσα όμως από αυτή την αντίφαση προβάλλει και μια βαθιά ριζωμένη φιλελεύθερη αξία του δικαίου και της προστασίας της ατομικότητας. Οπως έχει δείξει ιστορικά η αμερικανική εμπειρία, όταν οι αρχές αυτές καταπατούνται μπορούν να αφυπνίσουν συνειδήσεις και να οδηγήσουν στις πιο βίαιες διεκδικήσεις και συγκρούσεις που γνώρισε ο δυτικός κόσμος.

ΥΓ.: Και μια προσωπική μαρτυρία με ιστορικό ενδιαφέρον: Μετά τη χούντα των συνταγματαρχών οι έλληνες φοιτητές κινητοποιηθήκαμε για να συλλέξουμε υπογραφές σε κείμενο διαμαρτυρίας προς την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Είχα αναλάβει τα τμήματα Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών. Ξεκίνησα από τον πρόεδρο του Οικονομικού Τμήματος Πολ Σάμουελσον. Μόλις διάβασε το κείμενο, το υπέγραψε και γύρισε με ύφος ανήσυχο και με ρώτησε: «Πώς είναι ο Αντι;» Μου πήρε λίγο να καταλάβω ότι αναφερόταν στον Ανδρέα Παπανδρέου. «Είναι μέσα» του απάντησα. «Το ξέρω, να δούμε τι έκανε ο Κεν (Γκάλμπρεϊθ)». Πήρε τηλέφωνο μπροστά μου και κλείνοντας μου είπε: «Θα πάρει τους δικούς του, που είναι σύμβουλοι στον Τζόνσον». Τη συνέχεια την ξέρουμε από ένα αυτοβιογραφικό κείμενο του Γκάλμπρεϊθ. Η εντολή του Τζόνσον ήταν: «Πες σ΄ αυτούς τους έλληνες μπάσταρδους να βγάλουν τον “πωστονλένε” από τη φυλακή».

————————————
Ο κ. Γιάννης Πυργιώτης είναι Αρχιτέκτων – πολεοδόμος, απόφοιτος του ΜΙΤ. Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο Βήμα Ιδεών.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ