Μπαλάντες – Κριτική

Οι «Μπαλάντες» ανήκουν στην τρίτη συνθετική περίοδο του Μίκη Θεοδωράκη, εκείνη που ο ίδιος χαρακτηρίζει αφιερωμένη στο κίνημα της έντεχνης λαϊκής μουσικής, κατά την οποία είδαν το φως σπουδαία έργα, όπως το «Άξιον Εστί» ή το «Canto General». Αποτελούν κύκλο τραγουδιών σε ποίηση Μανόλη Αναγνωστάκη. Γράφτηκαν το 1973 και το 1974, στο Παρίσι και στο Ντουμπρόβνικ, όπου ο μεγάλος Έλληνας μουσικός είχε μεταβεί προκειμένου να συνθέσει τη μουσική μιας ταινίας. Με τις νότες του Μίκη, τα λόγια των κατακτημένων, λόγια πικρά και μελαγχολικά (ας μην ξεχνάμε ότι ο Αναγνωστάκης είχε καταδικαστεί σε θάνατο για αντιστασιακή δράση), έγιναν μια λιτανεία συναισθημάτων: ένα σύνολο από εννέα τραγούδια, λιτά ενορχηστρωμένο, μέσα από το οποίο ο συνθέτης φανέρωσε έναν ευαίσθητο και ευάλωτο εσωτερικό κόσμο. Ο Πέτρος Πανδής και η τότε νεοφερμένη από τη Σοβιετική Ένωση Μαργαρίτα Ζορμπαλά ερμήνευσαν σε πρώτη εκτέλεση τραγούδια που σημάδεψαν την εποχή της μεταπολίτευσης: «Δρόμοι παλιοί», «Κάτω απ’ τα ρούχα μου», «Μες την κλειστή μοναξιά μου», «Όταν μιαν άνοιξη», «Οι στίχοι αυτοί» κ.ά. Το έργο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1975, σε δίσκο βινυλίου 33 στροφών. Το 2004 συμπεριλήφθηκε στη σειρά δίσκων CD της EMI «Μίκης Θεοδωράκης Remasters». Τώρα, όπως συνέβη και με τον «Επιτάφιο», ο Σταύρος Ξαρχάκος επεξεργάζεται ξανά τις «Μπαλάντες». Τις παραδίδει στο κοινό με καινούργια ενορχήστρωση και εμπιστεύεται τη νέα αυτή «ανάγνωση» στον πρώτο διδάξαντα, Πέτρο Πανδή, και στη Μαρία Φαραντούρη.
«Ποιητές της ήττας; Πάντα αναρωτιόμουν γιατί αυτός ο χαρακτηρισμός για ορισμένους ποιητές», σημειώνει στο ένθετο ο Στ.Ξαρχάκος και αντικαθιστά τη μελαγχολία με μια δύναμη συνώνυμη του έπους. Τονίζει το λυρικό στοιχείο και ταυτόχρονα βάφει τα λόγια με μια υποβόσκουσα οργή. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. Τα τραγούδια παραμένουν «παιδιά» του Θεοδωράκη και ταυτόχρονα ντύνονται με νέα, τολμηρά ηχοχρώματα οργάνων. Έρχονται από μια εποχή προδομένων ιδανικών, για να ανοίξουν πανιά σε έναν κόσμο που τον χαρακτηρίζουν οι προδομένες ιδεολογίες. Πιο πιστός στη «γραμμή Μίκη», ο Πέτρος Πανδής απελευθερώνει μια σπουδαία, μεστή όσο και εκφραστική ερμηνεία. Ας μου επιτραπεί όμως να σταθώ πιο πολύ στην προσέγγιση της Μαρίας Φαραντούρη.
Μου ανέφεραν μια συζήτηση κατά την οποία κάποιος είπε κάτι σωστό: «Η Φαραντούρη έχει πέσει θύμα της ιστορίας της». Είναι αλήθεια. Ο πολύς κόσμος θυμάται τη φιγούρα με το ίσιο μαλλί και τα στρογγυλά γυαλιά, που τραγουδούσε κατά τρόπο επικό. Λίγοι παρακολούθησαν την εξέλιξή της σε μεγάλη ερμηνεύτρια· σε καλλιτέχνιδα από τις σπάνιες, που συνδυάζει το πάθος και την αλήθεια με την ευαισθησία και το λυρισμό. Σε αυτή τη δουλειά απογειώνεται. Αφήνεται στην ενορχηστρωτική έμπνευση του Ξαρχάκου και, συνοδευόμενη από μια εξαιρετική ορχήστρα, ανασύρει κάτι πολύτιμο από το παρελθόν και το κάνει ακόμα πιο πολύτιμο για τις γενιές που θα έρθουν.