Τι γίνεται όταν το χιούμορ είναι πιο δυνατό απ’ τον πολιτικό λόγο

Καθώς τα όρια μεταξύ ενημέρωσης, ψυχαγωγίας και πολιτικής θολώνουν, το γέλιο καταλαμβάνει όλο και περισσότερο χώρο στο προσκήνιο.

Το χιούμορ φαίνεται να γεμίζει το κενό που άφησε η φθίνουσα αξιοπιστία του πολιτικού διαλόγου.

Τι αποκαλύπτει αυτή η μεταβολή για την κατάσταση του δημοκρατικού διαλόγου;

Τι κερδίζει (και τι χάνει) η δημοκρατία όταν το γέλιο διεκδικεί όχι μόνο να καταγγείλει, αλλά και να αλλάξει την πραγματικότητα;

Όταν το γέλιο γίνεται πολιτική πράξη

«Σε είκοσι χρόνια ακτιβισμού για την ειρήνη, επηρέασα είκοσι άτομα. Με ένα αστείο για έναν δικτάτορα, είκοσι εκατομμύρια»

Αυτά είναι τα λόγια της Νόαμ Σούστερ-Ελιάσι, μίας Ισραηλινής κωμικού που «μπήκε στην κωμωδία όπως άλλοι μπαίνουν στην πολιτική», αφού εγκατέλειψε τις διαδηλώσεις και τον ακτιβισμό στα Ηνωμένα Έθνη για να ασχοληθεί με τη σύνθεση τραγουδιών και το κοινωνικά ευαισθητοποιημένο stand-up.

Μπορεί το χιούμορ να φέρει μια ανανέωση στην πολιτική;

Οι σχέσεις μεταξύ των δύο σφαιρών παραμένουν ταραχώδεις.

H Λαέλια Βερόν, καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Γαλλικής Γλώσσας, γράφοντας στο The Conversation, δίνει ένα παράδειγμα από την γαλλική πολιτική σκηνή, με μία πρόσφατη καταγγελία που υπέβαλε ο υπουργός Εσωτερικών Λοράν Νιούνεζ εναντίον του κωμικού Πιερ-Εμμανουέλ Μπαρέ (επειδή συνέκρινε την αστυνομία με το ISIS σε μια στήλη για την αστυνομική βία). Αναφέρει επίσης μία νέα υπόθεση στο εργατικό δικαστήριο που άσκησε ο κωμικός Γκιγιόμ Μερύς, ο οποίος καταγγέλλει την πρόωρη καταγγελία της σύμβασής του από τον πρώην εργοδότη του France Inter μετά από ένα αστείο για τον Μπέντζαμιν Νετανιάχου.

Αυτές οι αντιπαραθέσεις, υποστηρίζει η Βερόν, δεν είναι μεμονωμένες.

Στην ελληνική πραγματικότητα μπορούμε να σκεφτούμε το περιστατικό με την Pizza Fan η οποία αποφάσισε να διακόψει τη συνεργασία της με τον stand-up κωμικό Πάρι Ρούπο, έπειτα από σχόλια που έκανε σε ζωντανή εμφάνισή του. Πιο συγκεκριμένα, στις 15 Σεπτεμβρίου του 2025, σε παράσταση στον Πολυχώρο Λιπασμάτων Δραπετσώνας, ο Ρούπος αναφέρθηκε στην ελληνική σημαία, στους Ναζί, στη σφαγή του Μελιγαλά, αλλά και στον ακροδεξιό Αμερικανό Τσάρλι Κερκ. Τα αποσπάσματα που κυκλοφόρησαν στα social media προκάλεσαν αντιδράσεις, με αποτέλεσμα να ζητηθεί από την εταιρεία να «πάρει θέση».

Η Pizza Fan με τη σειρά της ανακοίνωσε την απομάκρυνσή του από την καμπάνια που έτρεχε για την προβολή της στα κοινωνικά δίκτυα, τονίζοντας: «Θέλουμε να κάνουμε απόλυτα ξεκάθαρο ότι θεωρούμε μεγάλη απρέπεια τη χρησιμοποίηση εθνικών συμβόλων και ιστορικών γεγονότων με ανάρμοστο τρόπο στην προσωπική παράσταση κωμωδίας του Πάρι Ρούπου, η οποία καμία σχέση δεν έχει να κάνει επικοινωνιακά με την Pizza Fan και για την οποία μάθαμε και εμείς από τα MME».

Σφαίρες που γίνονται όλο και λιγότερο αδιαπέραστες

Οι πολιτικές και οι κωμικές σφαίρες αλληλεπικαλύπτονται συνεχώς. Ο λόγος των μέσων ενημέρωσης, ο οποίος βασίζεται όλο και περισσότερο στο «infotainment» (η διασταύρωση της ενημέρωσης και της ψυχαγωγίας ), πολύ συχνά διασταυρώνει δημοσιογραφικές, πολιτικές και κωμικές δηλώσεις.

Είναι συνηθισμένο να βλέπουμε πολιτικούς, ειδικούς, καλλιτέχνες και κωμικούς συγκεντρωμένους γύρω από ένα πάνελ, σε σημείο που γίνεται δύσκολο να διακρίνει κανείς σε ποιο πλαίσιο λόγου ανήκει κάθε παρέμβαση.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εκπομπή του Γιαν Μπαρτέ «Quotidien», που παρουσιάζεται ως «μια σημαντική ενημερωτική εκπομπή που συνδυάζει χιούμορ και ασεβή διάθεση».

Τα κοινωνικά μέσα συμβάλλουν σε αυτή την ασαφή διαχωριστική γραμμή μεταξύ των ειδών, χρησιμοποιώντας αστεία για να σχολιάσουν σοβαρές ειδήσεις. Αυτά τα αστεία μπορούν να γίνουν viral και στη συνέχεια να αναπαραχθούν από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.

Ο πολιτικός λόγος και ο χιουμοριστικός πολιτικός λόγος έχουν συνυφανθεί τόσο πολύ που δεν είναι πλέον πάντα εύκολο να διακρίνει κανείς μεταξύ τους.

Ποιος δεν έχει βιώσει το να ξεσπάσει σε γέλια με έναν τίτλο από το The Onion και στη συνέχεια να τρομοκρατηθεί όταν, λίγες μέρες αργότερα, η φαινομενικά γελοία πληροφορία αποδείχθηκε πραγματικότητα ;

Το περιβάλλον του Τραμπ φοράει «υπάκουα» παπούτσια από την αγαπημένη μάρκα του προέδρου των ΗΠΑ, ακόμα και όταν είναι πολύ μεγάλα για αυτούς; Αληθινή είδηση, όχι σάτιρα.

Τι προβάλλουμε στο πολιτικό χιούμορ;

Από τη σκοπιά του κοινού, η υποτίμηση του πολιτικού λόγου, ο οποίος μπορεί να φαίνεται όλο και πιο κενός και στερεοτυπικός, μπορεί να συμβαδίζει με μια τάση μεταφοράς των απογοητευμένων προσδοκιών σε άλλους τύπους λόγου. Οι άνθρωποι τότε αναζητούν την πολιτική παντού… εκτός από τον θεσμικό πολιτικό λόγο.

Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τον επιστημονικό λόγο, όταν καλούνται ερευνητές να βρουν λύσεις σε πολιτικά προβλήματα ή πρέπει να ευαισθητοποιήσουν πολιτικά ενόψει της αδιαφορίας ορισμένων ηγετών.

Περιλαμβάνει επίσης τον δημοσιογραφικό λόγο: είναι μερικές φορές πολύ δύσκολο να τραβήξει κανείς τη γραμμή μεταξύ του λόγου ενός αρθρογράφου και εκείνου ενός επαγγελματία πολιτικού.

Περιλαμβάνει επίσης την τέχνη, τη μουσική, το θέατρο και το σινεμά που τοποθετούνται άμεσα ή έμμεσα.

Τέλος, υπάρχει το χιούμορ.

Όταν ο πολιτικός λόγος αποκηρύσσεται, όταν φαίνεται ανύπαρκτος ή αναποτελεσματικός, το πολιτικό χιούμορ μπορεί να καταλήξει να γίνεται αντιληπτό όχι ως λόγος που διασταυρώνεται με την πολιτική, που μπορεί να την υπηρετήσει ή, αντίθετα, να την επικρίνει, αλλά ως η ίδια η ενσάρκωση του πολιτικού λόγου.

Το αποτέλεσμα, μερικές φορές αρκετά πραγματικό, αυτού του χιούμορ, που μπορεί να πειράξει ή ακόμη και να αποσταθεροποιήσει τις εξουσίες, μπορεί τότε να εκληφθεί εσφαλμένα ως πολιτική ικανότητα να αλλάξει την τάξη των πραγμάτων.

Η δύσκολη ισορροπία των κωμικών

Αντιμέτωποι με αυτή την κατάσταση, οι κωμικοί βρίσκονται σε μια ακόμη πιο δυσάρεστη θέση, καθώς μπορούν να τιμωρηθούν, όπως επισημαίνει η Νέλι Κουεμενέρ, «από πάνω» (από θεσμο), αλλά και να αμφισβητηθούν «από κάτω» (από το κοινό, ιδίως στα κοινωνικά μέσα).

Παγιδευμένοι ανάμεσα σε αντιφατικές απαιτήσεις, αυτοί οι κωμικοί υιοθετούν έναν αμφίβολο λόγο.

Κάποιοι θα ισχυριστούν ότι έχουν «πολιτικό» χιούμορ, ενώ θα απορρίπτουν την ετικέτα του «κομματικού» ή «ακτιβιστικού» χιούμορ.

Όταν αναλύουμε τον μετα-λόγο των κωμικών σχετικά με τις πρακτικές τους, παρατηρούμε ότι τα ίδια άτομα που διεκδικούν το πολιτικό χιούμορ και που, για να το υπερασπιστούν, μπορούν να του αποδώσουν πολλές αρετές (εκπαιδευτικές, δημοκρατικές, καθαρτικές), φροντίζουν επίσης να απορρίψουν τη στάση του «διδάσκοντα» ή ακόμα και εκείνου που θα πίστευε ότι μπορεί να επηρεάσει την πραγματικότητα μέσω του γέλιου.

Σε συνέντευξή της στη Le Monde, η κωμικός Σαρλίν Βανχόενάκερ δηλώνει τόσο ότι το πολιτικό χιούμορ είναι ένας τρόπος να «αναστρέψει τη δυναμική της εξουσίας» όσο και ότι δεν πρέπει να «υπερ-ερμηνεύεται», καθώς η μόνη του πρόθεση είναι να «κάνει τον κόσμο να γελάσει».

Ούτε το χιούμορ ούτε η πολιτική πρέπει να περιορίζονται

Η κριτική δύναμη του χιούμορ είναι αναμφισβήτητη.

Η πολιτική ειρωνεία μπορεί έτσι να μας επιτρέψει να αμφισβητήσουμε και να επανεξετάσουμε τους κυρίαρχους πολιτικούς λόγους, αποστασιοποιούμενοι από αυτούς.

Αλλά δεν πρέπει να περιορίζουμε τον πολιτικό λόγο στο χιούμορ ή την ειρωνεία. Η ανακούφιση ή ο θαυμασμός που νιώθουμε για ένα καλοτοποθετημένο αστείο δεν πρέπει να μας οδηγήσει στην εγκατάλειψη του διαλόγου, της αμφισβήτησης και των λογικών προτάσεων.

Είναι ακριβώς αυτή η ισορροπία μεταξύ χιούμορ και πολιτικής σοβαρότητας που επιδιώκουν να επιτύχουν πολλά προγράμματα, τα οποία σπάνια είναι καθαρά χιουμοριστικά, εναλλάσσοντας στιγμές καθαρτικού χιούμορ με πολιτικές αναλύσεις.

Το πολιτικό χιούμορ μπορεί να είναι ένα βήμα, ένα μέσο.

Αλλά αν γίνει αυτοσκοπός, κινδυνεύει να μετατραπεί σε απλή παιχνιδιάρικη διάθεση, που μετατρέπει κάθε λόγο σε παιχνίδι, ή σε κυνισμό, που αναδεικνύει τις αδυναμίες κάθε λόγου.

Η χλεύη μπορεί να γίνει πειρασμός: τότε περιορίζει τον κόσμο σε μια συλλογή παράλογων δηλώσεων και μας τοποθετεί σε μια απογοητευμένη και αποστασιοποιημένη θέση απέναντι στην πραγματικότητα.

Αν κατανοήσουμε όμως ότι μπορεί να γίνει πολύ ισχυρό όπλο, τότε ξεκινάμε να βλέπουμε την πραγματική αξία του γέλιου.