Η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια βαθιά και πολυεπίπεδη πολιτική πρόκληση που αγγίζει τον πυρήνα της δημοκρατικής της ταυτότητας: τη σταδιακή ενίσχυση της λαϊκιστικής δεξιάς και την παράλληλη αμφισβήτηση των θεσμών που συγκροτούν το κράτος δικαίου.

Σε πολλές χώρες της ηπείρου, πολιτικές δυνάμεις που ανήκουν ή κινούνται κοντά σε αυτό το ρεύμα υιοθετούν μια ρητορική σύγκρουσης με τη δικαιοσύνη, τα μέσα ενημέρωσης και τις ανεξάρτητες αρχές, προβάλλοντας τον εαυτό τους ως εκφραστή της «λαϊκής βούλησης» απέναντι σε ένα «σύστημα» που θεωρούν αποξενωμένο από τους πολίτες.

Η περίπτωση Λε Πεν

Τον Μάρτιο του περασμένου έτους, ένα δικαστήριο στο Παρίσι έλαβε μια απόφαση που προκάλεσε ισχυρούς πολιτικούς και κοινωνικούς κραδασμούς.

Η Μαρίν Λε Πεν κρίθηκε ένοχη για κατάχρηση εμπιστοσύνης και της απαγορεύτηκε να θέσει υποψηφιότητα στις επόμενες προεδρικές εκλογές της Γαλλίας.

Η ίδια αντέδρασε άμεσα και έντονα, καταγγέλλοντας ότι πρόκειται για «πολιτική απόφαση» και για μια ευθεία «άρνηση της δημοκρατίας».

Η αντίδρασή της δεν ήταν απλώς μια προσωπική υπεράσπιση, αλλά εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο αφήγημα που αμφισβητεί τη νομιμοποίηση των δικαστικών θεσμών.

Η υπόθεση αυτή δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό, σύμφωνα με τον Guardian.

Αντίθετα, είναι ενδεικτική μιας ευρύτερης τάσης που διαγράφεται σε ολόκληρη την Ευρώπη: της αυξανόμενης σύγκρουσης ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και τη δικαστική ανεξαρτησία.

Το κράτος δικαίου, θεμέλιο της δημοκρατίας, φαίνεται να δέχεται πιέσεις από διαφορετικές κατευθύνσεις, με πολιτικούς ηγέτες να αμφισβητούν ανοιχτά τη λειτουργία των θεσμών όταν αυτοί στρέφονται εναντίον τους.

Η ρητορική της αμφισβήτησης Ευρώπη

Μετά την καταδίκη της, η Λε Πεν δεν περιορίστηκε σε μια τυπική νομική αντίδραση.

Μίλησε για «τυραννία των δικαστών» και για «πολιτική δολοφονία», ενώ χαρακτήρισε την απόφαση ως «πυρηνική βόμβα» που της έριξε το «σύστημα».

Η χρήση τόσο έντονης και δραματικής γλώσσας δεν είναι τυχαία. Αποτελεί στρατηγική επιλογή που στοχεύει στη δημιουργία αμφιβολιών για την αντικειμενικότητα της δικαιοσύνης και στην κινητοποίηση των υποστηρικτών της.

Οι συνέπειες αυτής της ρητορικής ήταν άμεσες.

Η προεδρεύουσα δικαστής δέχτηκε απειλές στα social media, ενώ δημοσιοποιήθηκε και η διεύθυνση της κατοικίας της.

Το γεγονός αυτό αναδεικνύει έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους που αντιμετωπίζει το κράτος δικαίου σήμερα: τη μετατροπή των δικαστικών αποφάσεων σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, με πραγματικές απειλές για την ασφάλεια των λειτουργών της δικαιοσύνης.

Η περίπτωση Σαρκοζί και η κρίση εμπιστοσύνης

Λίγους μήνες αργότερα, μια ακόμη ηχηρή υπόθεση ήρθε να ενισχύσει το κλίμα έντασης. Ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας, Νικολά Σαρκοζί, καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση για εγκληματική συνωμοσία.

Και σε αυτή την περίπτωση, η αντίδραση ήταν ιδιαίτερα σκληρή. Ο Σαρκοζί έκανε λόγο για απόφαση «εξαιρετικής βαρύτητας» που πλήττει το κράτος δικαίου και την εμπιστοσύνη των πολιτών στο δικαστικό σύστημα.

Η ρητορική του, που περιλάμβανε αναφορές σε «μίσος χωρίς όρια» και «σκάνδαλο», δείχνει πώς ακόμη και πολιτικοί που υπηρέτησαν στην κορυφή της εξουσίας επιλέγουν να αμφισβητήσουν τη δικαιοσύνη όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με αυτήν.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ίδια η αμφισβήτηση, αλλά το γεγονός ότι προέρχεται από πρόσωπα με μεγάλη επιρροή, ικανά να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη.

Το κράτος δικαίου ως θεμέλιο της δημοκρατίας

Σύμφωνα με το Liberties, ένα ανεξάρτητο και αποτελεσματικό δικαστικό σύστημα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του κράτους δικαίου.

Το κράτος δικαίου δεν είναι απλώς μια αφηρημένη έννοια. Πρόκειται για ένα σύνολο αρχών που διασφαλίζουν ότι κανείς δεν βρίσκεται υπεράνω του νόμου και ότι όλοι οι πολίτες αντιμετωπίζονται ισότιμα.

Η σημασία του εκτείνεται πέρα από τη δικαιοσύνη.

Περιλαμβάνει τη διαφάνεια στη διακυβέρνηση, την υπεύθυνη χρήση των δημόσιων πόρων, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Όταν ένας από αυτούς τους πυλώνες αποδυναμώνεται, το σύνολο του δημοκρατικού οικοδομήματος τίθεται σε κίνδυνο.

Η Ουγγαρία ως παράδειγμα συστηματικής υπονόμευσης

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα διάβρωσης του κράτους δικαίου στην Ευρώπη είναι η Ουγγαρία υπό την ηγεσία του Βίκτορ Όρμπαν.

 Για περισσότερο από μια δεκαετία, ο Όρμπαν έχει προχωρήσει σε μια σειρά μεταρρυθμίσεων που έχουν περιορίσει την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.

Μεταξύ άλλων, έχει τοποθετήσει πιστούς δικαστές σε καίριες θέσεις, έχει περιορίσει τη δράση των ΜΚΟ και έχει ενισχύσει τον έλεγχο στα μέσα ενημέρωσης. Το μοντέλο που προωθεί, το οποίο ο ίδιος αποκαλεί «μη φιλελεύθερη δημοκρατία», αμφισβητεί βασικές αρχές της ευρωπαϊκής δημοκρατικής παράδοσης.

Η περίπτωση της Ουγγαρίας δείχνει πώς η υπονόμευση του κράτους δικαίου μπορεί να γίνει σταδιακά, μέσα από θεσμικές αλλαγές που, μεμονωμένα, ίσως να μην φαίνονται δραματικές, αλλά συνολικά οδηγούν σε μια βαθιά μεταμόρφωση του πολιτικού συστήματος.

Η εξάπλωση της ανησυχίας στην Ευρώπη

Το ανησυχητικό είναι ότι τέτοιες τάσεις δεν περιορίζονται πλέον σε λίγες χώρες. Ακόμη και σε κράτη με ισχυρή δημοκρατική παράδοση, οι πιέσεις αυξάνονται.

Στη Γαλλία, για παράδειγμα, το Conseil Supérieur de la Magistrature αναγκάστηκε να παρέμβει, τονίζοντας ότι είναι απαράδεκτο να απειλούνται δικαστές ή να σχολιάζονται μεμονωμένες δικαστικές αποφάσεις από πολιτικούς.

Παράλληλα, δικαστικές ενώσεις προειδοποιούν για μια γενικευμένη επίθεση στο σύστημα, ενώ δεν λείπουν οι συγκρίσεις με χώρες όπου η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης έχει ήδη υπονομευθεί.

Η ανησυχία δεν αφορά μόνο τις άμεσες παρεμβάσεις, αλλά και τη σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών.

Η Ιταλία και η σύγκρουση εξουσιών

Στην Ιταλία, η κυβέρνηση της Τζιόρτζια Μελόνι έχει εμπλακεί σε μια έντονη αντιπαράθεση με τη δικαστική εξουσία. Από τις πρώτες της κινήσεις ήταν η κατάργηση του αδικήματος της κατάχρησης εξουσίας, μια επιλογή που είχε πολιτικές και συμβολικές διαστάσεις.

Η κυβέρνηση έχει επίσης περιορίσει εργαλεία όπως οι υποκλοπές και έχει κατηγορήσει επανειλημμένα τους δικαστές για πολιτικοποίηση. Όταν τα δικαστήρια μπλοκάρουν κυβερνητικές πολιτικές, όπως στη διαχείριση της μετανάστευσης, η αντίδραση είναι συχνά επιθετική.

Οι επιθέσεις εντάθηκαν πριν από το πρόσφατο δημοψήφισμα στην Ιταλία σχετικά με μια δικαστική μεταρρύθμιση που υποστηρίζει η κυβέρνηση και αποσκοπεί στον διαχωρισμό των σταδιοδρομιών των δικαστών και των εισαγγελέων, στη σύσταση δύο διοικητικών συμβουλίων που θα επιλέγονται με κλήρωση και στη δημιουργία ενός πειθαρχικού δικαστηρίου.

Η κυβέρνηση της Μελόνι υποστήριξε ότι οι μεταρρυθμίσεις ήταν απαραίτητες για την αμεροληψία, προκειμένου να εξαλειφθούν οι φερόμενες ως αριστερές «φραξίες» στο δικαστικό σώμα. Οι αντίπαλοι υποστήριξαν ότι η μεταρρύθμιση ήταν ένα έντονα κομματικό σχέδιο που θα αποδυνάμωνε την εξουσία και την ανεξαρτησία των δικαστών και των εισαγγελέων.

Τελικά, σε ένα δημοψήφισμα που γρήγορα μετατράπηκε σε γενική κρίση για την κυβέρνησή της και το έργο της, η Μελόνι ηττήθηκε – αλλά πολλοί παρατηρητές είδαν στη βούλησή της να αντιμετωπίσει και να «δαμάσει» το δικαστικό σώμα της Ιταλίας μια τακτική από το «εγχειρίδιο» του Όρμπαν.

Η Γερμανία και οι νέες προκλήσεις

Ακόμη και στη Γερμανία, μια χώρα με ιδιαίτερα ισχυρούς θεσμούς, οι προκλήσεις αυξάνονται. Η άνοδος της ακροδεξιάς, και ειδικότερα της Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), έχει δημιουργήσει νέες πιέσεις στο σύστημα.

Σε ορισμένα ομόσπονδα κράτη, έχουν καταγραφεί προσπάθειες επηρεασμού της δικαστικής λειτουργίας μέσω πολιτικών παρεμβάσεων, όπως η παρεμπόδιση διορισμών. Ταυτόχρονα, προβλήματα όπως η υποχρηματοδότηση και η έλλειψη προσωπικού επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση.

Η ανησυχία επικεντρώνεται ιδιαίτερα στο ενδεχόμενο πολιτικής χειραγώγησης ανώτατων δικαστηρίων, κάτι που θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες για τη δημοκρατική ισορροπία.

Η Πολωνία και η δυσκολία αναστροφής

Στην Πολωνία, η κατάσταση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Η προηγούμενη κυβέρνηση του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη προχώρησε σε εκτεταμένες αλλαγές στο δικαστικό σύστημα, επηρεάζοντας βαθιά τη λειτουργία του.

Η σημερινή κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ προσπαθεί να ανατρέψει αυτές τις αλλαγές, αλλά αντιμετωπίζει σημαντικά θεσμικά εμπόδια. Η έλλειψη επαρκούς κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας και η στάση της προεδρίας καθιστούν τη διαδικασία ιδιαίτερα δύσκολη.

Η περίπτωση της Πολωνίας δείχνει ότι η αποκατάσταση του κράτους δικαίου είναι συχνά πιο δύσκολη από την υπονόμευσή του. Απαιτεί χρόνο, πολιτική βούληση και, κυρίως, κοινωνική στήριξη.

Η αδιαφορία των πολιτών

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία που αναδεικνύονται είναι η περιορισμένη ευαισθητοποίηση των πολιτών. Όπως έχει επισημανθεί, μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν αντιλαμβάνεται τη σημασία των θεσμών και της δικαστικής ανεξαρτησίας, δίνοντας μεγαλύτερη προτεραιότητα σε ζητήματα καθημερινότητας, όπως η οικονομία και η κοινωνική πρόνοια.

Αυτή η αδιαφορία δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό. Όταν οι πολίτες δεν αντιδρούν, οι κυβερνήσεις έχουν μεγαλύτερο περιθώριο να προχωρήσουν σε αλλαγές που υπονομεύουν τη δημοκρατία χωρίς άμεσο πολιτικό κόστος.

Ειδήσεις Σήμερα: