Και γιατί να μάθουμε ποιος είναι ο Banksy;

Ο Βρετανός street artist Banksy, που έχει χτίσει τη φήμη του πάνω –και– στην απόλυτη ανωνυμία, βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο αποκαλύψεων. Στις 13 Μαρτίου, το Reuters δημοσίευσε μια εκτενή έρευνα, υποστηρίζοντας πως κατάφερε να ταυτοποιήσει «πέρα από κάθε αμφιβολία» τον άνθρωπο πίσω από το όνομα.

Την ίδια συζήτηση προσεγγίζει από μια διαφορετική, πιο θεωρητική σκοπιά ο Peter Bengtsen, ακαδημαϊκός που ασχολείται συστηματικά με τη street art και τη σχέση της με τον δημόσιο χώρο. Σε άρθρο του στο The Conversation, επισημαίνει ότι το πραγματικό ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στο «ποιος είναι» ο Banksy, αλλά στο γιατί υπάρχει αυτή η έντονη ανάγκη να αποκαλυφθεί.

Όπως σημειώνει, η ανωνυμία δεν είναι ένα τυχαίο στοιχείο, αλλά μέρος της ίδιας της καλλιτεχνικής πρακτικής του πιο διάσημου γκραφιτά στον κόσμο. Με άλλα λόγια, η εμμονή στην ταυτοποίηση ίσως αποκαλύπτει περισσότερα για το κοινό και τα μέσα ενημέρωσης, παρά για τον ίδιο τον καλλιτέχνη.

Δεν είναι, βέβαια, η πρώτη φορά που κάποιος ισχυρίζεται ότι έλυσε το μυστήριο. Ανάλογες απόπειρες έχουν γίνει και στο παρελθόν, τόσο από δημοσιογράφους όσο και από ακαδημαϊκούς. Ενδεικτικά, πριν από περίπου μια δεκαετία δημοσιεύτηκε στο Journal of Spatial Science μια μελέτη που επιχείρησε να εντοπίσει τον Banksy μέσω γεωγραφικής ανάλυσης: χαρτογράφησε τα σημεία όπου εμφανίζονταν τα έργα του και κατέληξε σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ως πιθανό δημιουργό.

Τότε, ωστόσο, είχε τεθεί σοβαρό ζήτημα δεοντολογίας. Η αποκάλυψη ονόματος χωρίς σαφή λόγο που να εξυπηρετεί την ίδια την έρευνα έδινε την εντύπωση ότι στόχος ήταν περισσότερο η δημοσιότητα παρά η επιστημονική ουσία.

Τι κερδίζει πραγματικά το κοινό;

Η νέα έρευνα του Reuters είναι αναμφίβολα προσεγμένη και αναλυτική. Παρ’ όλα αυτά, αφήνει ένα βασικό ερώτημα ανοιχτό: ποια είναι η ουσιαστική αξία αυτής της αποκάλυψης για το κοινό;

Οι συντάκτες της υποστηρίζουν ότι υπάρχει έντονο δημόσιο ενδιαφέρον γύρω από την ταυτότητα ενός καλλιτέχνη με τόσο μεγάλη επιρροή στον πολιτισμό, την αγορά τέχνης και τον πολιτικό διάλογο. Όμως η πραγματικότητα είναι ότι η διαδρομή και η σημασία του Banksy έχουν ήδη αναλυθεί εκτενώς. Το όνομά του –ή μάλλον το ψευδώνυμό του– είναι αυτό που έχει σημασία για το έργο του. Η αποκάλυψη της ταυτότητας δύσκολα προσθέτει κάτι ουσιαστικό στην κατανόηση αυτής της επιρροής.

REUTERS/Mike Blake

Ο μύθος που έγινε μέρος του έργου

Το μυστήριο γύρω από τον Banksy δεν είναι απλώς μια λεπτομέρεια της καριέρας του· είναι βασικό συστατικό της. Η αίσθηση ότι μπορεί να εμφανιστεί οπουδήποτε, ανά πάσα στιγμή, έχει ενισχύσει τον «μύθο» του. Και αυτός ο μύθος λειτουργεί παράλληλα με το ίδιο το έργο του, που συχνά σχολιάζει κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα με αιχμηρό τρόπο.

Η ανωνυμία δεν είναι απλώς προστασία – είναι καλλιτεχνική επιλογή.

REUTERS/Rebecca Naden

Λογοδοσία ή περιέργεια;

Το Reuters υποστηρίζει ότι, ως δημόσιο πρόσωπο, ο Banksy υπόκειται σε έλεγχο και ενδεχομένως σε «αποκάλυψη». Ωστόσο, όπως σχολιάστηκε και σε σχετική συζήτηση στο Reddit, δεν είναι σαφές πώς η δημοσιοποίηση του ονόματός του ενισχύει τη διαφάνεια ή τη λογοδοσία.

Στην πράξη, η ανωνυμία τού έχει επιτρέψει να δημιουργεί χωρίς περιορισμούς, μακριά από την πίεση των αρχών ή του κοινού. Αντιθέτως, περιπτώσεις ανθρώπων που στο παρελθόν «βαφτίστηκαν» Banksy δείχνουν ότι μια τέτοια αποκάλυψη μπορεί να έχει πραγματικές συνέπειες για τη ζωή κάποιου – ανεξαρτήτως αν είναι όντως ο καλλιτέχνης.

REUTERS/Ammar Awad

Όταν η ανωνυμία αφήνει χώρο στη φαντασία

Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η ανωνυμία επιτρέπει στο κοινό να «συμπληρώνει» τα κενά. Υπάρχουν ακόμη και θεωρίες ότι ο Banksy μπορεί να είναι γυναίκα.

Όπως έχει επισημάνει η Sofia Pinto, τέτοιες υποθέσεις συχνά βασίζονται σε στερεότυπα για το τι θεωρείται «θηλυκό» στην τέχνη, όπως η έμφαση στην κοινωνική ευαισθησία. Όμως το ζητούμενο δεν είναι η αληθινή ταυτότητα – είναι το γεγονός ότι η απουσία της επιτρέπει πολλαπλές αναγνώσεις.

Αυτή ακριβώς η ανοιχτότητα μπορεί να έχει εμπνεύσει και άλλους να ασχοληθούν με τη street art, χωρίς να νιώθουν ότι πρέπει να ταιριάζουν σε ένα συγκεκριμένο «πρότυπο δημιουργού».

Ο ιστορικός τέχνης Ulrich Blanché παρομοίασε την αναζήτηση της ταυτότητας του Banksy με κυνήγι θησαυρού. Ίσως όμως εδώ βρίσκεται και η ουσία: αν βρεθεί ο «θησαυρός», μήπως χαθεί το ίδιο το παιχνίδι;

Σε μια εποχή όπου ο κυνισμός κυριαρχεί, το μυστήριο γύρω από τον Banksy λειτουργεί σχεδόν σαν υπενθύμιση ότι η τέχνη μπορεί ακόμη να προκαλεί περιέργεια και θαυμασμό. Και ίσως αυτό είναι τελικά πιο σημαντικό από το να μάθουμε ένα όνομα.