Δεν είναι ένας πίνακας, αλλά μια πολιτισμική γέφυρα: Γιατί η τέχνη είναι η ήρεμη δύναμη στους τοίχους των πρεσβειών;

Οι αποφάσεις για το ποια έργα τέχνης κοσμούν —ή απομακρύνονται από— κυβερνητικά κτίρια σπάνια είναι ουδέτερες. Μπορούν να προκαλέσουν αμηχανία, πολιτική ένταση ή ακόμη και μικρούς «πολιτισμικούς πολέμους».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η απόφαση του τότε Βρετανού υπουργού Εξωτερικών, Ντέιβιντ Λάμι, να αποσύρει το πορτρέτο της βασίλισσας Ελισάβετ Β΄ από το Foreign Office και να το αντικαταστήσει με μια παναφρικανική σημαία του Βρετανογκανέζου καλλιτέχνη Λάρι Ατσιάμπονγκ — μια κίνηση που πυροδότησε έντονες αντιδράσεις, δυσανάλογες ίσως με το ίδιο το γεγονός.

Ίσως, όμως, οι πολιτικοί να είχαν κάτι να μάθουν από τους διπλωμάτες. Γιατί αυτοί, εδώ και αιώνες, χρησιμοποιούν την τέχνη ως εργαλείο ήπιας ισχύος, με τρόπο διακριτικό, μετρημένο — και συχνά στρατηγικό.

Η «ήπια ισχύς» στους τοίχους των πρεσβειών

Σε δεξιώσεις πρεσβειών, η τέχνη λειτουργεί συχνά ως αθόρυβος πρωταγωνιστής. Τα έργα μπορεί να κυμαίνονται από αριστουργήματα μέχρι επιλογές που αγγίζουν το κιτς.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του Κρίστιαν Χάουζ στους Financial Times, ο ίδιος ο συντάκτης, σε επίσκεψή του στην κατοικία ξένου πρέσβη στο Λονδίνο (η χώρα παραμένει σκόπιμα ανώνυμη), εντόπισε έναν πίνακα του πρώην μονάρχη της χώρας, φιλοτεχνημένο σε ύφος που θα μπορούσε να περιγραφεί ως «ψυχεδελικό συνονθύλευμα».

Το έργο δεν βρισκόταν σε περίοπτη θέση· αντίθετα, είχε τοποθετηθεί διακριτικά σε μια αφανή γωνία ενός σπάνια χρησιμοποιούμενου κλιμακοστασίου — ένα μικρό αλλά εύγλωττο μάθημα διπλωματικής τακτικής.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη διαχείριση της τέχνης σε πρεσβείες, προξενεία και υπουργεία αναλαμβάνει η Government Art Collection (GAC), με περίπου 15.000 έργα. Στις ΗΠΑ, αντίστοιχο ρόλο έχει το Foundation for Art & Preservation in Embassies (FAPE). Παρόμοιοι θεσμοί υπάρχουν σχεδόν παντού, καλούμενοι να ισορροπήσουν ανάμεσα σε μια ασταθή αγορά τέχνης, τις πιέσεις της κοινής γνώμης και τα —συχνά αντικρουόμενα— γούστα των αξιωματούχων.

«Δεν θέλεις πάντα καφέ πίνακες του 18ου αιώνα»

«Δεν θέλεις πάντα καφέ πίνακες του 18ου αιώνα», λέει στον Χάουζ ο σερ Πίτερ Ρίκετς, πρώην μόνιμος υφυπουργός του Foreign Office και πρέσβης της Βρετανίας στη Γαλλία την περίοδο 2012–2016. Όπως αφηγείται, όσο πιο ψηλά βρισκόταν κανείς στην ιεραρχία, τόσο πιο ενδιαφέρουσες γίνονταν και οι επιλογές έργων.

Ο Ρίκετς θυμάται τις επισκέψεις του στις αποθήκες της Government Art Collection, τις οποίες περιγράφει στον Χάουζ σχεδόν σαν κυνήγι θησαυρού. «Σκάναρα τα ράφια και έβλεπα απίθανα πράγματα — έναν Κόνσταμπλ, για παράδειγμα. Και έλεγα: ‘Αυτό θα το ήθελα’. Και η απάντηση ήταν: ‘Όχι, αυτό πάει στο Νούμερο 10’».

Όπως σημειώνει ο Χάουζ, κατά τον Ρίκετς η τέχνη αποκτά πραγματικά πολιτική φόρτιση μόνο στην κορυφή της εξουσίας: τη στιγμή που ένας νέος πρωθυπουργός επιλέγει να αναδείξει το πορτρέτο του πολιτικού του ήρωα ή να το απομακρύνει — όπως συνέβη με την αποκαθήλωση του πορτρέτου της Μάργκαρετ Θάτσερ. Αντίστοιχα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρατηρεί, «η προτομή του Τσόρτσιλ μπαίνει και βγαίνει από το Οβάλ Γραφείο και κάθε φορά γίνεται πρωτοσέλιδο».

Παρίσι: η βιτρίνα της βρετανικής τέχνης

Στο ρεπορτάζ του, ο Χάουζ μεταφέρει την εκτίμηση του Ρίκετς ότι το Παρίσι αποτελεί πιθανότατα «την κορυφή των βρετανικών πρεσβειών από άποψη τέχνης». Η πρεσβευτική κατοικία, το Hôtel de Charost στη rue du Faubourg Saint-Honoré, αγοράστηκε το 1814, όταν πρέσβης ήταν ο δούκας του Ουέλινγκτον.

Όπως εξηγεί ο Ρίκετς, το κτίριο «ήρθε μαζί με τα έπιπλα, τα ρολόγια και τα επίχρυσα αντικείμενα», γεγονός που του επέτρεψε να διατηρήσει τον αέρα των αρχών του 19ου αιώνα. Στους τοίχους συναντά κανείς έργα του Τζέιμς Τισό και ένα πορτρέτο της βασίλισσας Αλεξάνδρας από τον Ζακ-Εμίλ Μπλανς.

Ωστόσο, αυτό που έχει μείνει πιο έντονα στη μνήμη του Ρίκετς —και ξεχωρίζει στο κείμενο του Χάουζ— είναι ένα σύγχρονο έργο του Γκρέισον Πέρι. Το Map of Nowhere προκάλεσε, όπως λέει, «μερικά ανασηκωμένα φρύδια», καθώς περιλαμβάνει αρκετά ευδιάκριτες απεικονίσεις του ανδρικού σώματος. «Κάποιες φορές σκεφτόμουν να καλύψω ένα σημείο με post-it», παραδέχεται. Σήμερα, το έργο έχει μεταφερθεί στο βρετανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης.

Πολιτισμικές γέφυρες — και ανταλλαγές

Ο Χάουζ παρατηρεί ότι, πέρα από τις εντάσεις, η τέχνη στις πρεσβείες λειτουργεί συχνά ως πολιτισμικός σύνδεσμος. Στην κατοικία του Βρετανού πρέσβη στην Κοπεγχάγη, για παράδειγμα, υπάρχουν πορτρέτα του Ιακώβου Α΄ και της συζύγου του, Άννας της Δανίας. Παράλληλα, δεν είναι σπάνια τα τοπία που φιλοτέχνησαν Βρετανοί καλλιτέχνες κατά τις επισκέψεις τους στο εξωτερικό.

«Μπορούν να βοηθήσουν να ειπωθεί η ιστορία της βρετανικής παρουσίας στον κόσμο», λέει ο Ρίκετς στον Χάουζ. Η πολιτισμική κυκλοφορία, ωστόσο, είναι αμφίδρομη. Η γαλλική πρεσβεία στο Λονδίνο, σημειώνει, διαθέτει «ένα εξαιρετικό πορτρέτο του Ντεγκά από τον Γουόλτερ Σίκερτ» — έναν Βρετανό ζωγράφο που αποτίει φόρο τιμής σε έναν Γάλλο δάσκαλο.

Οι ΗΠΑ και η σύγχρονη τέχνη

Παρά τα στερεότυπα που αναπαράγει ακόμη και η ποπ κουλτούρα —όπως η σειρά The Diplomat του Netflix— οι αμερικανικές πρεσβείες δεν θυμίζουν «σπίτι γιαγιάς», γράφει ο Χάουζ. Αντιθέτως, φιλοξενούν έργα κορυφαίων σύγχρονων δημιουργών.

Η Τζένιφερ Ντάνκαν, διευθύντρια του Foundation for Art & Preservation in Embassies, εξηγεί ότι «η συλλογή χαρακτικών είναι το παλαιότερο πρόγραμμά μας». Ξεκίνησε το 1989, όταν ο Φρανκ Στέλα δώρισε το The Symphony σε τόσο μεγάλη έκδοση ώστε κάθε αμερικανική πρεσβεία να λάβει ένα αντίτυπο. Ακολούθησαν δωρεές από καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες όπως ο Φρανκ Γκέρι, ο Τζεφ Κουνς και ο Εντ Ρούσα. Το δώρο του 2025 είναι μια αφηρημένη οξυγραφία του Ρασίντ Τζόνσον.

Πόσο «προκλητική» μπορεί να είναι η τέχνη;

Για τον Τόρε Χάτρεμ, πρέσβη της Νορβηγίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ισορροπία είναι κρίσιμη. Όπως λέει στους FT, «ο πρέσβης πρέπει να είναι προσεκτικός όταν αλλάζει την τέχνη που ήδη υπάρχει». Κατά τη γνώμη του, η κατοικία ενδείκνυται για ιστορικά έργα, ενώ η καγκελαρία για «την τέχνη της εποχής μας».

Ανάμεσα στα αγαπημένα του έργα ξεχωρίζει μια αυτοπροσωπογραφία του Έντβαρντ Μουνκ, την οποία περιγράφει ως έργο με «έντονη ψυχολογική διάσταση».

Στην ιαπωνική πρεσβεία στο Λονδίνο, γράφει ο Χάουζ, η έμφαση δίνεται σε θέματα συνειδητά «απολιτικά»: καλλιγραφία, άνθη κερασιάς, τοπία. «Θέλουμε ο επισκέπτης να νιώθει την ατμόσφαιρα που δημιουργούν τα ιαπωνικά αντικείμενα και τοπία», λέει ο Σούτζι Μαέντα, υπεύθυνος δημόσιας διπλωματίας.

Αν και ορισμένα έργα είναι δώρα επισκεπτών, δεν εκτίθενται όλα. «Οι διπλωμάτες δεν μιλούν για υποθετικά σενάρια», προσθέτει χαμογελώντας, όταν ερωτάται αν θα κρεμούσαν ένα έργο του Ντέιβιντ Χόκνεϊ.

Το «δανέζικο μοντέλο»

Η δανική πρεσβεία στο Λονδίνο παρουσιάζεται από τον Χάουζ ως πρότυπο καλλιτεχνικής διπλωματίας. Το κτίριο στη Sloane Street, έργο του Άρνε Γιάκομπσεν, αποτελεί από μόνο του αρχιτεκτονικό statement. Στην κατοικία του πρέσβη συνυπάρχουν σύγχρονα έργα και πίνακες του 19ου αιώνα, ενώ στην καγκελαρία εκτίθενται σύγχρονες δημιουργίες από τη συλλογή του New Carlsberg Foundation, όπως το γλυπτό In the Same Boat των Elmgreen & Dragset.

«Πρέπει να προβάλλουμε τη Δανία ως το έθνος που προάγει το design», λέει η πρέσβης Κριστίνα Μισκοβιάκ Μπέκβαρντ. Όπως τονίζει, η τέχνη δεν πρέπει να αποσπά την προσοχή από συζητήσεις για την άμυνα ή την πράσινη ενέργεια. «Τα έργα πρέπει να φαίνονται, όχι να μιλούν».

Παρά τις εντάσεις που κατά καιρούς ανακύπτουν —συχνά από εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις— η τέχνη στις πρεσβείες παραμένει, βασικό εργαλείο ήπιας ισχύος.

«Συνήθως λειτουργεί καλά, κάποιες φορές είναι λίγο αμήχανη», συνοψίζει ο Ρίκετς. «Αλλά το πιο εντυπωσιακό είναι πόσοι άνθρωποι δεν προσέχουν καθόλου την τέχνη γύρω τους».