Καθώς αυτές τις ημέρες τιμάται διεθνώς η μνήμη του Ολοκαυτώματος, με σημείο αναφοράς την 27η Ιανουαρίου και την απελευθέρωση του Άουσβιτς από τον Σοβιετικό Στρατό, ένα απρόσμενο στιγμιότυπο από το Industry του HBO επαναφέρει ένα άβολο ερώτημα: τι ακριβώς χωρά —και τι κανονικοποιεί— η αγορά τέχνης;

Στο επεισόδιο αυτής της εβδομάδας, μια καλαίσθητη ακουαρέλα με θέα το κάστρο Νοϊσβανστάιν περνά αρχικά απαρατήρητη, ως ακόμη ένα στοιχείο πολυτελούς διακόσμησης. Μέχρι τη στιγμή που αποκαλύπτεται η υπογραφή: «Α. Χίτλερ». Η σκηνή λειτουργεί σχεδόν ειρωνικά, αλλά δεν πρόκειται για σεναριακή υπερβολή. Είναι μια πραγματικότητα που η αγορά τέχνης διαχειρίζεται εδώ και χρόνια.

Κρατική Όπερα της Βιέννης, 1912, Αδόλφος Χίτλερ

Όταν οι ακουαρέλες γίνονται εμπόρευμα

Το 2015, μια σειρά από ακουαρέλες του Αδόλφου Χίτλερ πωλήθηκε σε δημοπρασία στη Νυρεμβέργη για περίπου 400.000 ευρώ συνολικά. Μία εκδοχή του Νοϊσβανστάιν έφτασε τις 100.000 ευρώ, με αγοραστή έναν ανώνυμο συλλέκτη από την Κίνα.

Νοϊσβανστάιν, Αδόλφος Χίτλερ

Άλλα έργα —νεκρές φύσεις και αρχιτεκτονικές απεικονίσεις— συνεχίζουν να αλλάζουν χέρια, υπό την προϋπόθεση ότι δεν φέρουν ναζιστικά σύμβολα και πληρούν τα βασικά νομικά κριτήρια στη Γερμανία.

Όπως σημείωνε χαρακτηριστικά ειδικός οίκου δημοπρασιών το 2019, τα έργα αυτά δεν διαθέτουν καμία καλλιτεχνική αξία. Κι όμως, μπορούν να πουληθούν για χιλιάδες ευρώ. Αυτό που αγοράζεται δεν είναι το έργο, αλλά το αφήγημα που το συνοδεύει.

Σπίτι με λευκό φράχτη (1917), ακουαρέλα, Αδόλφος Χίτλερ

Κληρονομιά, πλούτος και «ουδέτερα» αντικείμενα

Εδώ ακριβώς το Industry αποδεικνύεται ακριβές. Ο πίνακας δεν παρουσιάζεται ως πολιτικό σύμβολο ή ως ιστορικό τεκμήριο, αλλά ως οικογενειακό κειμήλιο — «πράγματα κοντά στην ψυχή σου», όπως λέει ένας από τους χαρακτήρες.

Λειτουργεί ως σύντομος κώδικας για τον κληρονομημένο πλούτο, την ηθική αποσύνθεση και τη σχεδόν αόρατη κανονικοποίηση πραγμάτων που κανονικά θα έπρεπε να προκαλούν αμηχανία.

Το υποδόριο σχόλιο είναι σαφές: η αγορά τέχνης εδώ και χρόνια κάνει ακριβώς τον ίδιο διαχωρισμό. Άλλωστε, ποιος είναι σε θέση —και ποιος έχει λόγο— να αναρωτηθεί σοβαρά τι υπήρχε στο οικογενειακό δέντρο;

Οι οίκοι δημοπρασιών συνηθίζουν να εντάσσουν αυτά τα έργα στην κατηγορία των «ιστορικών αντικειμένων». Μια ταμπέλα που σηκώνει τεράστιο ηθικό βάρος. Έτσι, οι ακουαρέλες παύουν να συνδέονται με ιδεολογία, ευθύνη ή αποτυχία και μετατρέπονται σε περιέργειες, αφορμές για συζήτηση ή επενδυτικά παράδοξα.

Οι αγοραστές και οι πωλητές —σχεδόν πάντα ανώνυμοι— σπάνια χρειάζεται να εξηγήσουν τη θέση τους. Το σφυρί πέφτει. Η αίθουσα προχωρά.

Ένας από τους δύο πίνακες ακουαρέλας που βρέθηκαν στο υπόγειο ενός ιρανικού ημιδημόσιου ιδρύματος και αποδίδονται στον Αδόλφο Χίτλερ παρουσιάστηκε στον Τύπο στην Τεχεράνη, στις 5 Ιουλίου 1999. Τα δύο μικρών διαστάσεων έργα ζωγραφίστηκαν στη Βιέννη το 1911 ή το 1912, όταν ο μελλοντικός επικεφαλής του ναζιστικού καθεστώτος, τότε γύρω στα 20 του χρόνια, επιδίωκε καριέρα ως καλλιτέχνης. Ο συγκεκριμένος πίνακας απεικονίζει το ιστορικό κτίριο της Βιέννης La Rotonde, το οποίο στα τέλη του 19ου αιώνα λειτουργούσε ως διεθνής εκθεσιακός χώρος, αλλά σήμερα δεν υπάρχει πλέον.
EPA PHOTO AFP / BEHROUZ

Τι χωρά τελικά η αγορά

Η αγορά τέχνης έχει αποδείξει ότι μπορεί να απορροφήσει σχεδόν τα πάντα. Όμως οι ακουαρέλες του Χίτλερ παραμένουν μια από τις πιο καθαρές μελέτες περίπτωσης: δεν είναι αρκετά καλές για να υπερασπιστούν τον εαυτό τους αισθητικά, ούτε όμως —απ’ ό,τι φαίνεται— αρκετά «τοξικές» για να μείνουν εκτός κυκλοφορίας.

Η αξία τους βρίσκεται σχεδόν αποκλειστικά στην ιστορία τους και στην αυτοπεποίθηση της αγοράς ότι κάθε ιστορία μπορεί να εξουδετερωθεί με τη σωστή ετικέτα και μια αρκετά υψηλή τιμή.

Το γεγονός ότι το Industry τις αντιμετωπίζει ως φόντο και όχι ως σκάνδαλο ίσως να είναι, τελικά, η πιο ακριβής λεπτομέρεια απ’ όλες.

* Mε πληροφορίες από: Art News, Κεντρική Φωτογραφία: Επισκέπτης της εμπορικής φουάρ «Art Cologne» περπατά μέσα από την εγκατάσταση «Hitler Hunter Room» του Ισραηλινού καλλιτέχνη Μποάζ Αράντ, στην Κολωνία της Γερμανίας, στις 17 Απριλίου 2007. Περίπου 190 διεθνείς γκαλερί συμμετέχουν στη φετινή διοργάνωση της «Art Cologne». EPA / Oliver Berg

Ειδήσεις Σήμερα: