Η τεχνολογία παρουσιάζεται συχνά ως μια αδιαμφισβήτητη πρόοδος.

Υπόσχεται ευκολία, ταχύτητα, αποδοτικότητα, εξοικονόμηση χρόνου και προσπάθειας.

Στον πυρήνα της σύγχρονης τεχνολογικής αφήγησης βρίσκεται η ιδέα ότι κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να βελτιστοποιηθεί, να αυτοματοποιηθεί ή να ανατεθεί σε συστήματα που λειτουργούν ταχύτερα και «καλύτερα» από τον άνθρωπο.

Ωστόσο, αυτή η υπόσχεση έχει ένα κόστος που συχνά παραβλέπεται: την απώλεια της διαδικασίας, της ενσώματης εμπειρίας, της σχέσης και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης συμμετοχής στον κόσμο.

Η τεχνολογία δεν αφαιρεί απλώς κόπο· αφαιρεί μορφές νοήματος που δεν μπορούν να μετρηθούν, να ποσοτικοποιηθούν ή να αποδοθούν σε δείκτες παραγωγικότητας.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η τεχνολογία είναι χρήσιμη, αλλά τι χάνεται όταν γίνεται κυρίαρχη ιδεολογία ζωής.

Η «τυραννία της ποσοτικοποίησης»

Σύμφωνα με τον Guardian, στην καρδιά του τεχνολογικού τρόπου σκέψης βρίσκεται αυτό που έχει ονομαστεί «τυραννία του ποσοτικοποίησης»: η τάση να αποτιμάται η αξία των πραγμάτων μόνο με βάση ό,τι μπορεί να μετρηθεί, να υπολογιστεί ή να μετατραπεί σε δεδομένα.

Η εργασία, η δημιουργία, η μάθηση, ακόμη και οι σχέσεις, αντιμετωπίζονται ολοένα και περισσότερο ως μέσα παραγωγής αποτελεσμάτων. Το προϊόν υπερισχύει της διαδικασίας. Το «έχω» υπερισχύει του «κάνω». Το αποτέλεσμα αποσπάται από την εμπειρία που το δημιούργησε.

Όμως πολλές ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν αξία ακριβώς επειδή δεν είναι αποδοτικές.

Η μάθηση, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς η απόκτηση πληροφοριών, αλλά η σταδιακή διαμόρφωση κρίσης, χαρακτήρα και νοητικού βάθους. Η δημιουργία δεν είναι απλώς η παραγωγή ενός αντικειμένου, αλλά μια διαδικασία δοκιμής, αποτυχίας, επιμονής και ανακάλυψης.

Όταν η διαδικασία παρακάμπτεται, αυτό που χάνεται δεν είναι απλώς χρόνος, αλλά εσωτερική καλλιέργεια.

Η αποσύνδεση ως κοινωνικό φαινόμενο

Η τεχνολογική κουλτούρα των τελευταίων δεκαετιών έχει συμβάλει σε μια σταδιακή απόσυρση από τον φυσικό και κοινωνικό χώρο. Πολλές καθημερινές δραστηριότητες που άλλοτε απαιτούσαν φυσική παρουσία και ανθρώπινη αλληλεπίδραση έχουν αντικατασταθεί από ψηφιακές επαφές.

Η αγορά αγαθών, η παραγγελία φαγητού, η εξυπηρέτηση, ακόμη και η ψυχαγωγία, πραγματοποιούνται πλέον χωρίς επαφή με άλλους ανθρώπους. Αν και αυτή η εξέλιξη παρουσιάζεται ως ουδέτερη ή ακόμη και θετική, έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή αποδυνάμωση της δημόσιας ζωής.

Οι δημόσιοι χώροι χάνουν τον κοινωνικό τους ρόλο.

Οι περιστασιακές γνωριμίες, οι μικρές συνομιλίες, η αίσθηση οικειότητας με το περιβάλλον μειώνονται. Μαζί τους μειώνεται και η ανθεκτικότητα των ανθρώπων στην ανθρώπινη τριβή — στις διαφωνίες, στις αμηχανίες, στις διαφορές.

Η απομόνωση δεν οδηγεί μόνο σε μοναξιά, οδηγεί και σε απώλεια δεξιοτήτων κοινωνικής συνύπαρξης.

Τεχνητή νοημοσύνη και εκχώρηση της σκέψης

Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται στην αυτοματοποίηση χειρωνακτικών ή τεχνικών εργασιών. Επεκτείνεται πλέον στη σκέψη, στη δημιουργία, στην επικοινωνία και στη λήψη αποφάσεων.

Διαφημιστικά μηνύματα υπόσχονται έναν κόσμο όπου η σκέψη δεν θα είναι πλέον αναγκαία. Όπου οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από αλγορίθμους, οι συνομιλίες θα υποστηρίζονται από προτάσεις και οι δημιουργικές πράξεις θα παράγονται κατ’ εντολή.

Το πρόβλημα δεν είναι η βοήθεια, αλλά η υποκατάσταση. Όταν η σκέψη ανατίθεται συστηματικά σε εξωτερικά συστήματα, η ικανότητα σκέψης ατροφεί. Όταν η δημιουργία γίνεται αυτόματη, χάνεται η εσωτερική διεργασία που διαμορφώνει τον δημιουργό.

Στην εκπαίδευση, αυτή η τάση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής. Η χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για την παραγωγή εργασιών μετατρέπει τη μάθηση σε τυπική διεκπεραίωση. Όμως το πραγματικό προϊόν της εκπαίδευσης δεν είναι οι εργασίες, αλλά ο ίδιος ο μαθητής.

Επικοινωνία χωρίς παρουσία

Η επικοινωνία είναι κάτι περισσότερο από την ανταλλαγή λέξεων. Περιλαμβάνει τον τόνο, το σώμα, τη σιωπή, την αβεβαιότητα, τον αυτοσχεδιασμό.

Όταν διαμεσολαβείται από αλγορίθμους, κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια αποστειρωμένη διαδικασία.

Η ιδέα ότι ένα σύστημα μπορεί να καθοδηγεί σε πραγματικό χρόνο μια ανθρώπινη συνομιλία αποκαλύπτει μια βαθύτερη ανησυχία: την απώλεια εμπιστοσύνης στην ανθρώπινη ικανότητα σύνδεσης.

Η συνομιλία δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση. Είναι μια συνεργατική πράξη, γεμάτη απροσδιοριστία και ρίσκο. Όταν αυτό το ρίσκο αφαιρείται, αφαιρείται και η αυθεντικότητα.

Οι σχέσεις ως προϊόν

Μία από τις πιο ανησυχητικές εξελίξεις είναι η παρουσίαση των συναισθηματικών σχέσεων ως υπηρεσιών.

Οι «σύντροφοι» τεχνητής νοημοσύνης υπόσχονται διαθεσιμότητα, απουσία απαιτήσεων και συνεχή επιβεβαίωση.

Όμως η οικειότητα δεν είναι άνετη. Περιλαμβάνει σύγκρουση, ανάγκες, απογοητεύσεις και επανασύνδεση. Αυτά είναι τα στοιχεία που κάνουν μια σχέση ανθρώπινη.

Η αγάπη δεν είναι κάτι που συλλέγεται ή καταναλώνεται. Είναι κάτι που κυκλοφορεί. Προϋποθέτει προσφορά και ανταπόκριση. Όταν αφαιρείται η ετερότητα του άλλου, αφαιρείται και η δυνατότητα μεταμόρφωσης.

Η σημασία της ενσώματης εμπειρίας

Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο νους, είναι σώμα. Η αφή, η κίνηση, η κοινή παρουσία έχουν βαθιά ψυχολογική και νευροβιολογική σημασία.

Έρευνες έχουν δείξει ότι η φυσική εγγύτητα και το άγγιγμα μειώνουν το άγχος και ενισχύουν το αίσθημα ασφάλειας. Η συναισθηματική ρύθμιση δεν είναι ατομική υπόθεση· είναι συλλογική.

Η τεχνολογία, ωστόσο, συχνά υποτιμά αυτή τη διάσταση. Προωθεί άυλα υποκατάστατα για εμπειρίες που είναι κατεξοχήν σωματικές. Όμως η γνώση, η παρηγοριά και η πνευματική καθοδήγηση δεν μεταδίδονται μόνο με πληροφορία, αλλά με παρουσία.

Η γλώσσα που χάνουμε

Ένα από τα λιγότερο ορατά προβλήματα είναι η απώλεια γλώσσας για ό,τι δεν είναι αποδοτικό.

Η σύγχρονη τεχνολογική ρητορική δυσκολεύεται να μιλήσει για το αργό, το δύσκολο, το άβολο, το αβέβαιο.

Όμως αυτά τα στοιχεία είναι συστατικά μιας ζωής με βάθος. Χωρίς γλώσσα για να τα περιγράψουμε, χάνουμε και την ικανότητα να τα υπερασπιστούμε.

Η αντίσταση δεν απαιτεί απαραίτητα νέα λέξη· απαιτεί προσοχή. Απαιτεί την αναγνώριση της αξίας όσων δεν μπορούν να μετατραπούν σε δεδομένα.

Η αξία της δυσκολίας

Η δυσκολία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά είναι συχνά αναπόσπαστο μέρος όσων αξίζουν. Η προσπάθεια, η επιμονή και η αποτυχία διαμορφώνουν χαρακτήρα και προσδίδουν νόημα.

Η πλήρης ευκολία, αντίθετα, μπορεί να είναι διαβρωτική. Μια ζωή χωρίς τριβή είναι μια ζωή χωρίς βάθος.

 Η τεχνολογία που υπόσχεται να αφαιρέσει κάθε δυσκολία αφαιρεί μαζί της και την ικανοποίηση της υπέρβασης.

Κοινότητες αντί για υποκατάστατα

Η απάντηση στη μοναξιά δεν είναι περισσότερη τεχνολογία, αλλά περισσότερη κοινότητα.

Οι άνθρωποι χρειάζονται χώρους συνάντησης, σχέσεις που αντέχουν στην τριβή και θεσμούς που στηρίζουν την κοινή ζωή.

Οι πραγματικοί φίλοι, οι γείτονες, οι συλλογικότητες δεν μπορούν να αντικατασταθούν από συστήματα.

Η δημοκρατία, η εμπιστοσύνη και η αλληλεγγύη χτίζονται μέσα από επαναλαμβανόμενη, ατελή, ανθρώπινη παρουσία.

Τι σημαίνει να ανακτήσουμε όσα χάθηκαν

Η τεχνολογία δεν είναι εχθρός. Αλλά όταν μετατρέπεται σε κοσμοθεωρία, κινδυνεύει να φτωχύνει την ανθρώπινη εμπειρία.

Το ζητούμενο δεν είναι η απόρριψη, αλλά η διάκριση. Να τεθούν όρια. Να αναγνωριστεί τι δεν μπορεί και δεν πρέπει να αυτοματοποιηθεί.

Η χαρά στα συνηθισμένα, η ενσώματη ζωή, οι σχέσεις και η γλώσσα που τις τιμά δεν είναι πολυτέλειες. Είναι προϋποθέσεις μιας ζωής που αξίζει να βιώνεται.

Η ανάκτησή τους δεν είναι εύκολη.

Απαιτεί επιλογές, χώρους και ανθρώπους πρόθυμους να είναι παρόντες.

Όμως ακριβώς γι’ αυτό έχει αξία.

Ειδήσεις Σήμερα: