Ο Μαγγελάνος πέρα από τον μύθο – Ήρωας, κατακτητής ή κάτι πιο σκοτεινό;

Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος υπήρξε για αιώνες μια από τις πιο αμφιλεγόμενες μορφές της παγκόσμιας ιστορίας: για άλλους πρωτοπόρος θαλασσοπόρος και για άλλους αιμοσταγής κατακτητής.

Με αυτό το βαρύ και αντιφατικό ιστορικό φορτίο καταπιάνεται η νέα ταινία Magellan του Φιλιππινέζου δημιουργού Λαβ Ντίαζ, προσεγγίζοντας τον Μαγγελάνο όχι ως ένδοξο ήρωα, αλλά ως μια σύνθετη και σκοτεινή μορφή που αμφισβητεί ευθέως τον καθιερωμένο μύθο του «ηρωικού εξερευνητή».

Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος εμφανίζεται στην ταινία ως ένας άνθρωπος σε διαρκή σύγκρουση με το περιβάλλον του. Αφού εγκαταλείπει την Πορτογαλία, βαρύνοντας από πολιτικές αποτυχίες και κατηγορίες για παράνομο εμπόριο, περνά στην υπηρεσία της Ισπανίας.

Με την υποστήριξη του βασιλιά Καρόλου Α΄, ξεκινά το 1519 μια αποστολή με στόχο τη χάραξη νέας θαλάσσιας οδού προς τα «νησιά των μπαχαρικών».

Το ταξίδι εξελίσσεται σε μια αργή καταστροφή. Σκορβούτο, πείνα και ασθένειες αποδεκατίζουν το πλήρωμα, ενώ οι στάσεις αντιμετωπίζονται με σκληρότητα και εκτελέσεις.

Από τους περίπου 270 άνδρες που απέπλευσαν, μόνο 18 θα επιστρέψουν ζωντανοί στην Ισπανία. Ο ίδιος ο Μαγγελάνος δεν θα δει ποτέ την ολοκλήρωση του ταξιδιού.

Η εξουσία μέσα από τον φόβο

Η ταινία υπογραμμίζει ότι η ωμότητα του Μαγγελάνου δεν ήταν μόνο προσωπική επιλογή. Ως μη Καστιλιάνος, στερούνταν κύρους απέναντι στους Ισπανούς ευγενείς και καπετάνιους.

Η βία λειτουργεί ως εργαλείο επιβολής και επιβίωσης, σε ένα περιβάλλον όπου κάθε αμφισβήτηση μπορούσε να αποβεί μοιραία.

Ο Ντίαζ εστιάζει στις συνέπειες της αποικιακής επέκτασης: εμπρησμοί χωριών στο Γκουάμ, αιματηρά αντίποινα στη Μαλάκκα και βίαιες συγκρούσεις στις Φιλιππίνες. Αποφεύγει τον εντυπωσιασμό και τη θεαματική δράση, επιλέγοντας να δείξει την κούραση, τον φόβο και τα ίχνη που αφήνει πίσω της η βία.

Κεντρική μορφή στην αφήγηση είναι ο Ενρίκε από τη Μαλάκκα, σκλάβος του Μαγγελάνου για μια δεκαετία.

Η αποκάλυψη ότι μιλά τη γλώσσα των ντόπιων στις Φιλιππίνες οδηγεί στην υπόθεση πως ίσως ήταν εκείνος που ολοκλήρωσε πρώτος τον γύρο του κόσμου.

Μέσα από τη δική του οπτική, η ιστορία απομακρύνεται από τον Ευρωπαίο πρωταγωνιστή και στρέφεται στα θύματα της αποικιοκρατίας.

Η ταινία δεν αγνοεί τον ρόλο του Μαγγελάνου στη διάδοση του καθολικισμού στις Φιλιππίνες. Το άγαλμα του Σάντο Νίνιο, δώρο του σε τοπικό άρχοντα, παραμένει μέχρι σήμερα κεντρικό θρησκευτικό σύμβολο.

Ωστόσο, η πίστη παρουσιάζεται ως δύναμη άρρηκτα δεμένη με την εξουσία και την απειλή.

Ποιος σκότωσε τον Μαγγελάνο;

Ο Ντίαζ αμφισβητεί την καθιερωμένη εκδοχή σύμφωνα με την οποία ο τοπικός αρχηγός Λαπούλαπου σκότωσε τον Μαγγελάνο στη Μάχη του Μακτάν.

Προτείνει μια πιο αμφίσημη εκδοχή, όπου ο θάνατος προκύπτει από συλλογική επίθεση, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο ο Λαπούλαπου να αποτελεί περισσότερο μυθικό παρά ιστορικό πρόσωπο – μια επιλογή που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στις Φιλιππίνες.

Ένας μύθος υπό διαρκή αναθεώρηση

Η μορφή του Μαγγελάνου παραμένει αντικείμενο διαρκούς αναδιαπραγμάτευσης: πρωτεργάτης της παγκοσμιοποίησης ή σύμβολο αποικιακής βίας;

Όπως υπογραμμίζουν ιστορικοί, ίσως το σημαντικότερο αποτέλεσμα της αποστολής του να ήταν η συνειδητοποίηση του πραγματικού μεγέθους του πλανήτη και η χαρτογραφική επανάσταση που ακολούθησε.

Παρά τις αμφιλεγόμενες προθέσεις και το βαρύ ανθρώπινο κόστος, η αποστολή του Μαγγελάνου είχε καθοριστική επίδραση στην κατανόηση του ίδιου του πλανήτη: για πρώτη φορά, οι ευρωπαϊκές ελίτ και οι χαρτογράφοι αντιλήφθηκαν το πραγματικό μέγεθος της Γης και την έκταση του Ειρηνικού Ωκεανού, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία νέων παγκόσμιων χαρτών με τους τρεις μεγάλους ωκεανούς.

Ποιος έγραψε τελικά την ιστορία

Ιστορικοί επισημαίνουν ότι ο Μαγγελάνος δεν είχε εξαρχής σκοπό να κάνει τον γύρο του κόσμου. Η αποστολή του στόχευε στην εύρεση δυτικής θαλάσσιας οδού προς την Ασία και τα πολύτιμα μπαχαρικά, όχι στην παγκόσμια περιπλάνηση που αργότερα θα του αποδοθεί.

Ο περίπλους ολοκληρώθηκε τελικά μετά τον θάνατό του, υπό την ηγεσία του Χουάν Σεμπαστιάν Ελκάνο, γεγονός που περιπλέκει ακόμη περισσότερο το ζήτημα της ιστορικής «πατρότητας» του εγχειρήματος.

Την ίδια στιγμή, μεγάλο μέρος όσων γνωρίζουμε για τον Μαγγελάνο προέρχεται από τα γραπτά του Αντόνιο Πιγκαφέτα, χρονικογράφου της αποστολής και στενού συνεργάτη του.

Οι μαρτυρίες του αποτελούν πολύτιμη πηγή, αλλά έχουν κατηγορηθεί ότι λειτουργούν και ως μια πρώιμη μορφή ιστορικής αγιογραφίας, παρουσιάζοντας τον Μαγγελάνο μέσα από ένα φίλτρο προσωπικής αφοσίωσης και θαυμασμού.

Η εικόνα του Μαγγελάνου στις Φιλιππίνες δεν υπήρξε ποτέ σταθερή. Από «πρωτεργάτης της καθολικής πίστης» σε παλαιότερες δεκαετίες, μετατράπηκε σταδιακά σε σύμβολο αποικιακής βίας, ιδιαίτερα με την άνοδο του σύγχρονου φιλιππινέζικου εθνικισμού.

Για νεότερες γενιές, ο Μαγγελάνος δεν αποτελεί αρχή της εθνικής ιστορίας, αλλά ένα επεισόδιο σε μια αφήγηση που εξακολουθεί να ξαναγράφεται.

Στο φινάλε της ταινίας, τον τελευταίο λόγο δεν έχει ο Μαγγελάνος, αλλά ο Ενρίκε. Με ενοχή και πικρία, αναλογίζεται τόσο τη σφαγή των Ευρωπαίων στο Μακτάν όσο και τη βία που υπέστη ο ίδιος.

Εκεί αποτυπώνεται ξεκάθαρα η πρόθεση του Ντίαζ, η οποία δεν είναι να αντικαταστήσει έναν μύθο με έναν άλλον, αλλά να ανοίξει τον χώρο για μια πιο σύνθετη και συμπεριληπτική ανάγνωση της ιστορίας.

Η παρουσία του Ενρίκε λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η «ανακάλυψη» της Ασίας από την Ευρώπη ήταν, στην πραγματικότητα, μια συνάντηση κόσμων που προϋπήρχαν — και μιλούσαν ήδη ο ένας τη γλώσσα του άλλου.

*Με πληροφορίες από: BBC