Ο πόλεμος του «MAGA» στην ευρωπαϊκή δημοκρατία

Η στρατηγική εθνικής ασφάλειας (NSS) των ΗΠΑ, που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο, επισημαίνει τις αποτυχίες των Ευρωπαίων συμμάχων της, με ένα σκληρό κείμενο που προκαλεί ανησυχία για τις προθέσεις του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στην ευρωπαϊκή δημοκρατία.

Ισχυρίζεται ότι η «οικονομική παρακμή της Ευρώπης επισκιάζεται από την πραγματική και πιο αυστηρή προοπτική της εξαφάνισης του πολιτισμού. Τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη περιλαμβάνουν τις δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και άλλων διακρατικών οργανισμών, που υπονομεύουν την πολιτική ελευθερία και κυριαρχία, τις μεταναστευτικές πολιτικές που μετασχηματίζουν την ήπειρο και δημιουργούν διαμάχες, τη λογοκρισία της ελευθερίας του λόγου και την καταστολή της πολιτικής αντιπολίτευσης, τη δραματική μείωση των γεννήσεων και την απώλεια της εθνικής ταυτότητας και της αυτοπεποίθησης».

Αναφέρει επίσης ότι οι ΗΠΑ «θα αντιταχθούν στους αντιδημοκρατικούς περιορισμούς των βασικών ελευθεριών που επιβάλλονται από την ελίτ στην Ευρώπη, την αγγλόφωνη σφαίρα και τον υπόλοιπο δημοκρατικό κόσμο, ιδίως μεταξύ των συμμάχων μας».

Συνοψίζοντας: «Στόχος μας πρέπει να είναι να βοηθήσουμε την Ευρώπη να διορθώσει την τρέχουσα πορεία της». Ο κύριος τρόπος με τον οποίο οι ΗΠΑ σκοπεύουν να το επιτύχουν αυτό είναι να βοηθήσουν τα «πατριωτικά ευρωπαϊκά κόμματα». Κανένας ηγέτης τέτοιου κόμματος δεν χαίρει μεγαλύτερης εκτίμησης από το MAGA (σ.σ. Make America Great Again) του Τραμπ όσο ο Βίκτορ Όρμπαν της Ουγγαρίας. Πώς τα έχει πάει λοιπόν στην προώθηση της ελευθερίας της έκφρασης και της φιλελεύθερης δημοκρατίας, σε γενικές γραμμές;

Γιατί ο Τραμπ δεν μπορεί να ενδιαφέρεται για τη δημοκρατία

Σύμφωνα με την έγκριτη βάση δεδομένων Varieties of Democracy (V-Dem), η απάντηση είναι πολύ κακή: ο δείκτης «φιλελεύθερης δημοκρατίας συνολικά» της χώρας έπεσε από 0,77 (σε κλίμακα 1) το 2009, σε 0,32 το 2024. Η αγαπημένη Ουγγαρία του MAGA είναι ένα διεφθαρμένο και αυταρχικό κράτος. Αλλά δεν είναι τόσο κακή όσο η Ρωσία, της οποίας ο ηγέτης, Βλαντίμιρ Πούτιν, είναι ένας από τους ήρωες του Ντόναλντ Τραμπ. Αυτό δεν είναι καθόλου απίστευτο, σημειώνουν οι Financial Times και τονίζουν χαρακτηριστικά για τον Αμερικανο πρόεδρο πως ένας άνθρωπος, που προσπάθησε να ανατρέψει τις εκλογές στη χώρα του, δεν μπορεί να ενδιαφέρεται πειστικά για τη δημοκρατία.

Η κυβέρνηση Τραμπ επιθυμεί να εξαλείψει την ίδια τη δημοκρατία, στο 250ό έτος της. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη είναι εχθρός της. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της.

Στη συνέχεια, εξετάζει την ελευθερία του λόγου υπό πιο αυστηρό πρίσμα. Και πάλι, σύμφωνα με το V-Dem, πολλές ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας και της Γερμανίας, προστατεύουν την ελευθερία του λόγου και αυτό που αποκαλεί «εναλλακτικές πηγές πληροφοριών» καλύτερα από τις ΗΠΑ. Αυτό συνέβαινε το 2024. Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι η κατάσταση θα έχει βελτιωθεί το 2025, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη τις επιθέσεις της αμερικανικής κυβέρνησης εναντίον των πανεπιστημίων και των μέσων ενημέρωσης;

Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι όλα είναι καλά στην Ευρώπη. Υπάρχουν πολλές σοβαρές ανησυχίες, συμπεριλαμβανομένης της κατάστασης της ελευθερίας του λόγου ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, αν και οι συγκρίσεις του Φάρατζ με τη Βόρεια Κορέα είναι γελοίες. Ωστόσο, οι ανησυχίες για αυτά τα «πατριωτικά» κόμματα είναι επίσης λογικές. Η Ευρώπη, τελικά, έχει μια ιστορία. Αυτή μάς λέει με σκληρή σαφήνεια ότι τα «πατριωτικά» κόμματα, και μάλιστα ο εθνικισμός γενικότερα, μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν στην καταστροφή.

Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι μας το έμαθαν αυτό. Έτσι, επειδή δεν κατάφερε να περιορίσει το «δικαίωμα» του Αδόλφου Χίτλερ στην ελευθερία του λόγου, η Γερμανία κατέληξε να χάσει 5,5 εκατομμύρια στρατιώτες και μεταξύ 1,1 και 3 εκατομμύρια πολίτες στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι απώλειες ανήλθαν σε 75 εκατομμύρια στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους.

«Δύο τύποι χωρών στην ΕΕ: οι μικρές χώρες και οι χώρες που είναι μικρές, αλλά δεν το γνωρίζουν»

Ο Χίτλερ ήταν επίσης ένας από εκείνους τους «πατριώτες» που τρομοκρατήθηκαν από αυτό που η NSS αποκαλεί «εξάλειψη του πολιτισμού». Τον Μάιο του 2025, το γερμανικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) χαρακτηρίστηκε ακροδεξιό από την ομοσπονδιακή υπηρεσία προστασίας του συντάγματος της χώρας. Χωρίς αμφιβολία, δεν είναι ναζιστικό κόμμα. Ωστόσο, έχει νεοναζί μέλη. Πρέπει οι Γερμανοί, που γνωρίζουν την ιστορία τους, να χαμογελούν και να λένε: «Γιατί όχι; Η ελευθερία του λόγου είναι τελικά ιερή». Μόνο οι αλαζονικοί Αμερικανοί μπορούν να εκφράζουν τέτοιες ανοησίες. Δυστυχώς, παρόμοια υπόβαθρα και ιδέες παρατηρούνται και σε άλλα ανερχόμενα ευρωπαϊκά ακροδεξιά κόμματα.

Εξίσου ανόητη είναι και η επίθεση κατά της ΕΕ. Και σε αυτό το θέμα υπάρχουν πολλές παρανοήσεις. Τα έθνη-κράτη δεν είναι φυσικά πολιτικά χαρακτηριστικά της Ευρώπης. Δημιουργήθηκαν, πολλά από αυτά πολύ πρόσφατα (όπως και οι ίδιες οι ΗΠΑ). Επιπλέον, δημιουργήθηκαν σε μεγάλο βαθμό με αιματοχυσία.

Η ΕΕ δημιουργήθηκε με σκοπό να διαχειριστεί και, ιδανικά, να εξαλείψει κάθε πιθανότητα επανάληψης των πολέμων. Η ιδέα ήταν ότι η συνεργασία και οι ανοιχτές αγορές θα ήταν καλύτερες από τον πόλεμο. Αυτό, σύμφωνα με την NSS, είναι ανοησία.

Ωστόσο, υπάρχει και ένας άλλος ισχυρός λόγος για τη διατήρηση της ΕΕ. Όπως είπε πριν από καιρό ο Βέλγος Paul-Henri Spaak, ένας από τους ιδρυτές της ΕΕ: «Υπάρχουν μόνο δύο τύποι χωρών στην Ευρώπη: οι μικρές χώρες… και οι χώρες που είναι μικρές, αλλά δεν το γνωρίζουν ακόμα».

Σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από υπερδυνάμεις και σε μια ήπειρο που απειλείται από μια Ρωσία με πυρηνικά όπλα, η επιλογή είναι είτε να ενωθούμεμ είτε να γίνουμε θύματα. Δεν υπάρχει αμφιβολία για το τι θέλει ο Τραμπ. Αλλά γιατί να το θέλουν και οι Ευρωπαίοι;

Η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της

Αυτό μας φέρνει στο φόβο της επικείμενης «εξάλειψης του πολιτισμού». Ο φόβος αυτός έχει τις ρίζες του σε μια πολιτική ταυτότητας, πιο ακραία από αυτή της αριστεράς. Οι ταυτότητες που εμπλέκονται είναι εθνικές, φυλετικές και σοβινιστικές. Συνδέεται με τον φόβο μιας «Μεγάλης Αντικατάστασης», τον οποίο πολλοί υποστηρικτές του MAGA «αγκαλιάζουν». Το να «εξαλειφθείς» σημαίνει να γίνεις λιγότερο «λευκός», λιγότερο «χριστιανός» και λιγότερο πολυάριθμος. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, αν και σύζυγος Ινδής γυναίκας, φαίνεται να μοιράζεται αυτή την άποψη σε μια πιο «διανοητική» εκδοχή. Δυστυχώς, εκεί βρίσκεται και το μέλλον του Ρεπουμπλικανικού κόμματος των ΗΠΑ.

Αν είναι έτσι, αυτό που λέει η NSS είναι μια προβολή στην Ευρώπη αυτού που κινεί την ίδια την κυβέρνηση Τραμπ – ένα καυτό μίσος για τον τρόπο με τον οποίο αλλάζουν οι ΗΠΑ, δημογραφικά και πολιτισμικά.

Μπορεί να συμφωνεί κανείς ότι τα κράτη πρέπει να ασκούν έλεγχο στα σύνορά τους: οι αξίες τους μπορεί να είναι καθολικές, αλλά η ιθαγένεια δεν μπορεί να είναι ανοιχτή σε όλους στον κόσμο. Ωστόσο, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μπορούν να αποτελέσουν φάρο. Αυτό που έχει αναδυθεί με πόνο (και συχνά υποκρισία), κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων, είναι πράγματι ένας μεγάλος πολιτισμός.

Βασίζεται σε ιδανικά ατομικής ελευθερίας, ίσων δικαιωμάτων των πολιτών, κράτους δικαίου, αναζήτησης της γνώσης και δίκαια εκλεγμένης κυβέρνησης. Τίποτα από αυτά δεν έχει τις ρίζες του στη φυλή ή τη θρησκεία. Όμως, κάθε πολίτης μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας πρέπει να αποδεχτεί αυτές τις αξίες.

Εν ολίγοις, η παρούσα κυβέρνηση των ΗΠΑ επιθυμεί να εξαλείψει την ίδια τη δημοκρατία, στο 250ό έτος της. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη είναι εχθρός της. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της.