Καθώς το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών έχει φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, η ανισότητα είναι ένας κρίσιμος παράγοντας για το μέλλον των κοινωνιών μας.

Σύμφωνα με την Έκθεση για την Παγκόσμια Ανισότητα 2026, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο, το πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού λαμβάνει σήμερα το 53% του συνολικού εισοδήματος και κατέχει το εντυπωσιακό 75% του συνολικού πλούτου.

Το φτωχότερο μισό της ανθρωπότητας, εν τω μεταξύ, λαμβάνει μόλις το 8% του εισοδήματος και κατέχει το 2% του πλούτου.

Κοιτάζοντας αυτά τα γυμνά στοιχεία, είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι μια τέτοια ακραία ανισότητα είναι μια εγγυημένη συνταγή για… επανάσταση.

Αν οι άνθρωποι αγωνίζονται να επιβιώσουν ενώ μια μικρή ελίτ ευημερεί, θα περίμενε κανείς ότι τελικά θα εξεγερθούν.

Ωστόσο, η ιστορία και τα στοιχεία παρουσιάζουν μια πιο περίπλοκη εικόνα.

Πολλές κοινωνίες με βαθιές ανισότητες παραμένουν πολιτικά σταθερές για δεκαετίες, ενώ άλλες με μέτρια επίπεδα στις ανισότητες βυθίζονται στο χάος.

Γιατί η οικονομική δυσαρέσκεια εκρήγνυται σε ορισμένα μέρη και όχι σε άλλα;

Καθώς οι γεωπολιτικές εντάσεις αυξάνονται – από την «εξέγερση της Γενιάς Ζ» στην Ασία έως τις πολιτικές αναταραχές στη Μέση Ανατολή – είναι επείγον να κατανοήσουμε τα αίτια των συγκρούσεων.

Μία νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Scottish Journal of Political Economy, υποδηλώνει ότι η ανισότητα από μόνη της σπάνια αρκεί για να προκαλέσει αστάθεια.

Αντίθετα, όπως δηλώνουν οι συγγραφείς της μελέτης σε άρθρο τους στο The Conversation, υπάρχει ένας κρίσιμος παράγοντας που μετατρέπει την οικονομική δυσαρέσκεια σε πολιτική δράση: το διαδίκτυο.

Ο χαμένος κρίκος

Εδώ και χρόνια, οι πολιτικοί επιστήμονες συζητούν τη σχέση μεταξύ ανισότητας και σύγκρουσης. Ορισμένες μελέτες βρήκαν μια ισχυρή σύνδεση, ενώ άλλες δεν βρήκαν καμία.

Για να επιλυθεί αυτός ο γρίφος, αναλύθηκαν δεδομένα από περισσότερες από 120 χώρες από το 1996 έως το 2020.

Εξετάστηκε η εισοδηματική ανισότητα (μετρούμενη με τον δείκτη Gini) και τη συνδυάστηκε με τους δείκτες πολιτικής σταθερότητας της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Στη συνέχεια, εισήθχηκε μια τρίτη μεταβλητή: το ποσοστό του πληθυσμού που χρησιμοποιεί το διαδίκτυο.

Η έρευνα διαπίστωσε ότι η ψηφιακή συνδεσιμότητα λειτουργεί ως μεσολαβητής. Αυτό σημαίνει ότι το διαδίκτυο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο η ανισότητα επηρεάζει την κοινωνία.

Σε χώρες με χαμηλή πρόσβαση στο διαδίκτυο, η μεγαλύτερη ανισότητα δεν οδηγεί σε μεγαλύτερη πολιτική αστάθεια. Στην πραγματικότητα, σε τέτοιες σχετικά μη συνδεδεμένες κοινωνίες, η ανισότητα συνδέεται μερικές φορές με μεγαλύτερη σταθερότητα.

Αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι οι περιθωριοποιημένες ομάδες δεν διαθέτουν τις πληροφορίες για να συγκρίνουν τη ζωή τους με αυτή των άλλων, ή τα εργαλεία για να οργανωθούν αποτελεσματικά.

Η ανάλυσή μας εντόπισε ένα συγκεκριμένο «σημείο καμπής». Διαπιστώσαμε ότι η εισοδηματική ανισότητα αρχίζει να οδηγεί σε σημαντική πολιτική αστάθεια μόνο όταν περίπου περισσότερο από το 50% του πληθυσμού χρησιμοποιεί το διαδίκτυο.

Σε κοινωνίες με υψηλή συνδεσιμότητα – όπου περισσότερο από το ήμισυ του πληθυσμού είναι συνδεδεμένο στο διαδίκτυο – η σχέση μεταξύ ανισότητας και αναταραχής γίνεται θετική και σημαντική.

Αυτό το μοτίβο ισχύει ακόμη και όταν ελέγχουμε άλλους παράγοντες που συνήθως προκαλούν συγκρούσεις, όπως η ανεργία των νέων, η διαφθορά και τα υπερβολικά κέρδη από φυσικούς πόρους (όπως τα έσοδα από το πετρέλαιο).

Επίσης, δοκιμάσαμε διεξοδικά αυτά τα ευρήματα χρησιμοποιώντας δεδομένα για πραγματικούς θανάτους που σχετίζονται με συγκρούσεις, αντί για βαθμολογίες σταθερότητας που βασίζονται μόνο στην αντίληψη, και τα αποτελέσματα παρέμειναν σταθερά.

Γιατί λοιπόν η σύνδεση στο διαδίκτυο μπορεί να τροφοδοτήσει συγκρούσεις; Γιατί το διαδίκτυο κάνει την ανισότητα τόσο εύφλεκτη; Η έρευνά μας υποδεικνύει δύο βασικούς μηχανισμούς: την πληροφόρηση και τον συντονισμό.

Η ορατότητα του πλούτου

Πριν από την ψηφιακή εποχή, ένα άτομο που ζούσε σε συνθήκες φτώχειας μπορούσε να συγκρίνει το βιοτικό του επίπεδο μόνο με αυτό των άμεσων γειτόνων του. Αν όλοι γύρω σου είναι φτωχοί, η κατάστασή σου μπορεί να φαίνεται φυσιολογική, ή τουλάχιστον ανεκτή.

Το διαδίκτυο καταστρέφει αυτή την απομόνωση. Παρέχει ένα παράθυρο στη ζωή των πλουσίων, τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι πλατφόρμες κοινωνικών μέσων λειτουργούν ως αδιάκοπη βιτρίνα πολυτέλειας, δημιουργώντας μια αίσθηση «σχετικής στέρησης».

Όταν οι πολίτες – ιδίως οι νέοι, οι άνεργοι και οι υποαπασχολούμενοι άνδρες και γυναίκες – βλέπουν το τεράστιο χάσμα μεταξύ της πραγματικότητάς τους και της ζωής της ελίτ στα κοινωνικά μέσα, αυτό δημιουργεί ψυχολογική πίεση.

Τα παράπονα μετατρέπονται από αφηρημένες στατιστικές σε έντονες, καθημερινές υπενθυμίσεις για αυτά που τους λείπουν.

Η σπίθα των social media

Το να νιώθεις θυμωμένος είναι ένα πράγμα, το να κάνεις κάτι για αυτό είναι άλλο.

Ιστορικά, η οργάνωση ενός μαζικού κινήματος ήταν επικίνδυνη, δαπανηρή και αργή.

Το διαδίκτυο, ειδικά μέσω των κοινωνικών μέσων και των κρυπτογραφημένων εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων, λύνει το πρόβλημα της συλλογικής δράσης. Μειώνει δραστικά το κόστος συντονισμού για τους δυσαρεστημένους πολίτες.

Το έχουμε δει αυτό να συμβαίνει επανειλημμένα. Κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης του 2011, το Facebook χρησιμοποιήθηκε για να κινητοποιήσει τους διαδηλωτές κατά των καθεστώτων στην Αίγυπτο και την Τυνησία.

Στο Ιράν, τα κοινωνικά μέσα ήταν ζωτικής σημασίας για τη διάδοση του κινήματος «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022, επιτρέποντας στους πολίτες να παρακάμψουν την λογοκρισία των κρατικών μέσων ενημέρωσης.

Μόλις πριν από λίγους μήνες στο Νεπάλ, μια χώρα όπου περίπου το 56% του πληθυσμού χρησιμοποιεί το διαδίκτυο, αυτό που ξεκίνησε ως διαμαρτυρίες για την απαγόρευση των κοινωνικών μέσων ενημέρωσης εξελίχθηκε γρήγορα σε ένα πανεθνικό κίνημα κατά της διαφθοράς.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα δεκάδες θανάτους, σημαντική οικονομική αναστάτωση και την παραίτηση του πρωθυπουργού.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το διαδίκτυο δεν δημιούργησε το αίσθημα αδικίας. Αυτό το προκάλεσαν η ανισότητα, η διαφθορά και η καταπίεση.

Ωστόσο, το διαδίκτυο έδωσε τη σπίθα και το καύσιμο που μετέτρεψαν το αίσθημα αδικίας σε φωτιά.

Αντιμετωπίζοντας την ανισότητα

Όπως προειδοποιεί η Έκθεση για την Παγκόσμια Ανισότητα, η συγκέντρωση πλούτου αυξάνεται, ενώ ο δημόσιος πλούτος παραμένει στάσιμος.

Ταυτόχρονα, η παγκόσμια χρήση του διαδικτύου συνεχίζει να αυξάνεται, φτάνοντας σχεδόν το 71% του παγκόσμιου πληθυσμού το 2024.

Καθώς όλο και περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες ξεπερνούν το όριο του 50% της ψηφιακής πρόσβασης, οι κυβερνήσεις δεν μπορούν πλέον να βασίζονται στην έλλειψη ενημέρωσης ή συντονισμού για να διατηρήσουν την τάξη σε ανισόρροπες κοινωνίες.

Ορισμένα καθεστώτα μπορεί να μπουν στον πειρασμό να κλείσουν το διαδίκτυο για να διατηρήσουν τη σταθερότητα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η πληροφορία και ο συντονισμός μπορούν όντως να περιοριστούν, και η κοινωνική κινητικότητα να καθυστερήσει.

Ωστόσο, η βαθιά αίσθηση αδικίας δεν εξαφανίζεται – περιμένει, υπομονετικά, για την κατάλληλη στιγμή να βρει νέα κανάλια και να ξαναβρεί δρόμους έκφρασης.

Ειδήσεις Σήμερα: