Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης: Και ζωγράφος και λογοτέχνης

Στον ιδανικό τουριστικό οδηγό της Θεσσαλονίκης θα διαβάζαμε την ακόλουθη φράση: «Τα δύο κυριώτερα πνευματικά κέντρα της βορειοελλαδίτικης πρωτεύουσας είναι το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο (με παρακλάδι του τον σύλλογο «Τέχνη») και ο κύκλος του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη». Αφού, όμως, τέτοιος οδηγός δεν υπάρχει —και αν υπήρχε, θάταν γραμμένος από τον Πεντζίκη και συνεπώς πάλι δεν θα περιείχε την φράση αυτή— θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε στους αναγνώστες μας τον άνθρωπο που για πρώτη φορά εκθέτει την ζωγραφική του, δηλαδή το λιγώτερο γνωστό μέρος της εργασίας του, στην Αθήνα.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 22.3.1958, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Γιατί, βέβαια, ο Πεντζίκης δεν είναι μόνο ζωγράφος. (Διαφορετικά, ο οδηγός θα περιοριζόταν να τον αναφέρη ως εξής: «Ύστερα από τον Ρέγκο, φανερώθηκε στην Θεσσαλονίκη μια αξιόλογη πλειάδα ζωγράφων, όπως ο Σβορώνος, ο Πεντζίκης, ο Λεφάκης, ο Παραλής, ο Σαχίνης, ο Ιατρού κ.ά.».) Είναι και λογοτέχνης. Όχι ζωγράφος που γράφει, ή λογοτέχνης που ζωγραφίζει, αλλά και ζωγράφος και λογοτέχνης. Η διπλή αυτή υπόσταση θα έφθανε κιόλα να τον ξεχωρίση από τις άλλες σημαντικές λογοτεχνικές μορφές της Θεσσαλονίκης: την Καρέλλη (που είναι αδελφή του), τον Θέμελη, τον Βαφόπουλο, τον Κιτσόπουλο, τον Αναγνωστάκη, τον Βαρβιτσιώτη κ.λπ.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 22.3.1958, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Για όσους δεν παρακολουθούν από κοντά την σύγχρονη λογοτεχνία μας, σημειώνουμε πως ο Πεντζίκης έχει δημοσιεύσει σε χωριστούς τόμους τρία εκτενή πεζογραφήματα —«Ανδρέας Δημακούδης» (1935), «Ο Πεθαμένος και η Ανάσταση» (1944), «Πραγματογνωσία» (1950)—, μία ποιητική συλλογή, «Εικόνες» (1944), καθώς και πλήθος κείμενα και μεταφράσεις στα περιοδικά «Μακεδονικές Ημέρες», «Το Τρίτο Μάτι», «Φιλολογικά Χρονικά», «Κοχλίας», «Ο Αιώνας μας», «Μορφές», «Νέα Πορεία» κ.λπ., που του εξασφαλίζουν μιαν εντελώς ξεχωριστή θέση στα Γράμματα. Έχει ακόμα πολλή ανέκδοτην εργασία, που αυξάνει ολοένα.

Ο Βασιλιάς Αμύντας διά χειρός Πεντζίκη («Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 22.3.1958, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»)

Ωστόσο, εκείνο που πραγματικά ξεχωρίζει τον Πεντζίκη από τους ομοτέχνους του —όχι μόνο της Θεσσαλονίκης αλλά και των Αθηνών— είναι η μοναδική του προσωπικότητα. Φυσικά, όλοι οι άνθρωποι είναι ή, τουλάχιστον, γεννιούνται μοναδικοί. Οι περισσότεροι, όμως, ξοδεύουν την ζωή τους προσπαθώντας συνειδητά ή ασύνειδα να εξαφανίσουν την μοναδικότητά τους και να γίνουν είτε «σαν τους άλλους» είτε «καλύτεροι από τους άλλους». Αντίθετα, ο Πεντζίκης είναι από τους ελάχιστους ανθρώπους που αφιέρωσε την ζωή του στην προσπάθεια να γίνη όλο και περισσότερο ο εαυτός του. Να κερδίση την ψυχή του.

Ποιος είναι ο «εαυτός» του Πεντζίκη, δεν είναι, ασφαλώς, δυνατόν να ειπωθή σε λίγες γραμμές. Να αναφέρουμε την ευρύτατη και διαρκώς ενήμερη μόρφωσή του, την απόλυτη πρωτοτυπία της οράσεως και του στοχασμού του, την αυστηρή εμμονή του στον μοναχικό του δρόμο, την ερωτική του προσήλωση στην Θεσσαλονίκη και στην Μακεδονία, την διεγερτικήν ακτινοβολία που εξασκεί γύρω του, θάταν απλώς σαν να δίναμε μερικά από τα στοιχεία της αστυνομικής του ταυτότητας. Για να βρούμε τον αληθινό Πεντζίκη, θα πρέπει να κυττάξουμε προσεκτικά και τα γραψίματά του και τους πίνακές του και τις κουβέντες του και τους φίλους του.

Σήμερα μας δίνεται η ευκαιρία να χαρούμε συγκεντρωμένους τους πίνακές του. Δεν μοιάζουν με τίποτα που έχομε δη έως τώρα: μερικοί θυμίζουν παιδική ζωγραφική (μόνο πως κανένα παιδί δεν ξέρει ποτέ όσα ξέρει ο Πεντζίκης), μερικοί χαρτογραφίες (που δεν θα βρήτε σε κανέναν άτλαντα αυτού του κόσμου).

Αυτοδίδακτος, μα κάθε άλλο παρά απλοϊκός ή άτσαλος, ύστερα από είκοσι χρόνια πάλης με το υλικό του, έχει δημιουργήσει και τελειοποιήσει μια γλώσσα δική του, καθαρά χρωματική, για να εκφράση με τέμπερα την τρυφερώτερην ευαισθησία του απέναντι στην μακεδονική ύπαιθρο. Τα περισσότερα έργα του είναι τοπία, αγροτικά ή παραθαλάσσια, κεντημένα με αναρίθμητες πινελιές, οι οποίες μαρτυρούν την απέραντη αγάπη και υπομονή που αφιερώνει στον κάθε του πίνακα: «από μακρυά τοπίο, από κοντά χάρμα οφθαλμών», λέει σωστά ένας ανοιχτομάτης κριτικός του.

Ποτέ του «αφηρημένος», ουδέποτε «φωτογραφικός», πάντα συνθετικός μα και λεπτολόγος συνάμα, κερδίζει αδιάκοπα στο πιο δύσκολο παιχνίδι της σύγχρονης ζωγραφικής. Σε άλλη χώρα ο Πεντζίκης, στα πενήντα του χρόνια, θα ήταν πια διάσημος και πλούσιος — είναι πολύ χαρακτηριστικό πως η μόνη τιμητική διάκριση που έχει λάβει ποτέ του είναι ένα γαλλικό παράσημο. Στην Ελλάδα πρέπει να κάνη τον σταυρό του που μπορεί, δίπλα στο βιοποριστικό του επάγγελμα, να γράφη και να ζωγραφίζη για την σωτηρία της ψυχής του.

*Κείμενο του σπουδαίου Γ. Π. Σαββίδη αφιερωμένο στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη. Είχε δημοσιευτεί στον «Ταχυδρόμο» το Σάββατο 22 Μαρτίου 1958, έτος κατά το οποίο ο Πεντζίκης είχε πραγματοποιήσει την πρώτη ατομική έκθεσή του στην Αθήνα, στην γκαλερί «Ζυγός».

Ο θεσσαλονικιός πεζογράφος, ποιητής και αυτοδίδακτος ζωγράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (Ν. Γ. Πεντζίκης) γεννήθηκε στις 17/30 Οκτωβρίου 1908 και απεβίωσε στις 13 Ιανουαρίου 1993 συνεπεία καρδιακής ανακοπής.

Ήταν το στερνοπούλι και το μοναδικό αγόρι της εύπορης αστικής οικογένειας του φαρμακοποιού Γαβριήλ και της διδασκάλισσας Μαίρης Πεντζίκη (μία από τις αδελφές του, η Χρυσούλα, έγινε αργότερα γνωστή ως η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη).