Για αιώνες, ένας εντυπωσιακός πίνακας έμενε ξεχασμένος στις αποθήκες ενός μουσείου, χωρίς υπογραφή και με λάθος «πατέρα». Ο «Θρίαμβος του Βάκχου» θεωρούνταν έργο άνδρα. Μέχρι που αποκαλύφθηκε η αλήθεια: πίσω του βρισκόταν μια γυναίκα, η Μικαελίνα Βοτιέ — μια καλλιτέχνις που η ιστορία της τέχνης είχε σχεδόν σβήσει.

Σήμερα, η Βοτιέ επανέρχεται στο προσκήνιο με μια μεγάλη έκθεση στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου, σε μια συγκυρία όπου όλο και περισσότερες γυναίκες καλλιτέχνιδες «επιστρέφουν» στο κάδρο. Γιατί το ζήτημα δεν είναι μόνο να ανακαλυφθούν έργα — αλλά να αναγνωριστεί επιτέλους σε ποιον ανήκουν.

Η ανακάλυψη που άλλαξε την αφήγηση

Η ιστορία άρχισε το 1993, όταν η ιστορικός τέχνης Κατλάινε φαν ντερ Στίγκελεν ερευνούσε στις αποθήκες του Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη. Εκεί βρήκε έναν τεράστιο πίνακα του 17ου αιώνα: τον «Θρίαμβο του Βάκχου». Η ποιότητά του ήταν τέτοια που δεν μπορούσε να εξηγήσει πώς είχε μείνει στην αφάνεια.

Η απάντηση ήταν όσο απλή, τόσο και αποκαλυπτική: το έργο είχε ζωγραφιστεί από γυναίκα.

Για δεκαετίες, η πατρότητα του πίνακα αποδιδόταν στον αδελφό της Βοτιέ, Σαρλ. Η λογική της εποχής ήταν ξεκάθαρη: μια γυναίκα δεν θα μπορούσε να έχει δημιουργήσει κάτι τόσο σύνθετο — ειδικά όταν δεν είχε πρόσβαση σε βασικές σπουδές, όπως το σχέδιο με ζωντανά μοντέλα.

Όπως εξηγεί η φαν ντερ Στίγκελεν, τα έργα γυναικών συχνά έμεναν ανυπόγραφα, παραμελημένα και χωρίς συντήρηση, γεγονός που έκανε ακόμη πιο δύσκολη την αναγνώρισή τους. Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 1% της συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης στο Λονδίνο.

Μια καθυστερημένη αποκατάσταση

Η έκθεση «Μικαελίνα Βοτιέ» στο Λονδίνο —η πρώτη της στο Ηνωμένο Βασίλειο και η πιο ολοκληρωμένη μέχρι σήμερα— λειτουργεί ως υπενθύμιση μιας βαθιάς αδικίας. Και ταυτόχρονα, εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση: τα μουσεία και οι ιστορικοί τέχνης αρχίζουν να επανεξετάζουν το παρελθόν.

Το πρώτο βήμα είναι να αποδοθούν τα έργα στους πραγματικούς δημιουργούς τους.

Τα αριστουργήματα που «άλλαξαν φύλο»

Μικαελίνα Βοτιέ – «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1655-59)

Ένα έργο τεράστιας κλίμακας και φιλοδοξίας, που κάποτε ανήκε στον αρχιδούκα Λεοπόλδο Γουλιέλμο της Αυστρίας. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο επιμελητής Γκούσταβ Γκλικ ήταν κατηγορηματικός: «Δεν μπορεί να είναι έργο γυναίκας».

Κι όμως, η ίδια η Βοτιέ φαίνεται να είχε ήδη απαντήσει. Στον πίνακα έχει ενσωματώσει τον εαυτό της —γυμνόστηθη, δυναμική, να κοιτά κατάματα τον θεατή.

Για χρόνια, όχι μόνο αυτό το έργο αλλά και άλλα αποδίδονταν σε άνδρες καλλιτέχνες, ακόμη και στον Άντονι βαν Ντάικ. Σήμερα, η Βοτιέ θεωρείται μία από τις σημαντικότερες «ανακαλύψεις» της ιστορίας της τέχνης, με εύρος που συγκρίνεται ακόμη και με τον Ρούμπενς.

Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι – «Αυτοπροσωπογραφία ως Αγία Αικατερίνη» (περ. 1615-17)

Η Αρτεμίζια ζωγράφιζε δυναμικές γυναίκες ήδη από την εφηβεία της. Αν και γνώρισε επιτυχία όσο ζούσε, το έργο της πέρασε στην αφάνεια όταν άλλαξαν τα καλλιτεχνικά ρεύματα — και αποδόθηκε στον πατέρα της ή στον Καραβάτζιο.

Μόλις το 2017 αναγνωρίστηκε επίσημα ότι ο συγκεκριμένος πίνακας είναι δικός της. Η εικόνα της ως Αγίας Αικατερίνης, δίπλα στον τροχό βασανισμού, λειτουργεί και ως προσωπικό σχόλιο: η ίδια είχε βιώσει βιασμό και εξευτελιστική δικαστική διαδικασία.

Η αποκατάσταση του έργου της συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με νέες αποδόσεις και ανακαλύψεις.

Τζούντιθ Λέιστερ – «The Carousing Couple» (1630)

Παρότι ήταν επιτυχημένη όσο ζούσε, μετά τον θάνατό της τα έργα της πέρασαν σε άλλους — κυρίως στον σύζυγό της ή στον Φρανς Χαλς. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε το 1892, όταν κάτω από την υπογραφή του Χαλς εντοπίστηκε η δική της.

Η αγορά τέχνης είχε κάθε λόγο να «προτιμά» έναν άνδρα δημιουργό: τα έργα του πουλούσαν περισσότερο. Την ίδια στιγμή, η καριέρα της Λέιστερ περιορίστηκε από τις οικογενειακές υποχρεώσεις, καθώς μεγάλωνε πέντε παιδιά.

Βαρόνη Έλζα φον Φράιταγκ-Λόρινγκχοβεν – «Θεός» (1917)

Στον 20ό αιώνα, ακόμη και τα πιο ριζοσπαστικά καλλιτεχνικά κινήματα δεν ξέφυγαν από τις ίδιες προκαταλήψεις. Το κίνημα Dada, παρά τον αντισυμβατικό του χαρακτήρα, λειτουργούσε συχνά σαν «λέσχη ανδρών».

Η βαρόνη Έλζα, μια εκκεντρική και πρωτοποριακή μορφή, δημιούργησε το έργο «Θεός», ένα καθημερινό αντικείμενο μεταμορφωμένο σε τέχνη. Για δεκαετίες αποδιδόταν σε άλλον καλλιτέχνη, μέχρι που στις αρχές του 2000 αναγνωρίστηκε και η δική της συμβολή.

Μάλιστα, ορισμένοι θεωρούν ότι μπορεί να συνδέεται και με το διάσημο «Σιντριβάνι» του Ντυσάν — αν και αυτό δεν έχει αποδειχθεί.

Μάργκαρετ Κιν – «Tomorrow Forever» (1963)

Η ιστορία της έγινε ευρύτερα γνωστή μέσα από την ταινία «Big Eyes». Οι χαρακτηριστικές φιγούρες με τα μεγάλα μάτια που ζωγράφιζε έγιναν εμπορικό φαινόμενο — αλλά για χρόνια παρουσιάζονταν ως έργα του συζύγου της.

Εκείνος εκμεταλλεύτηκε τη δημόσια εικόνα και υπέγραφε ως δημιουργός, ενώ εκείνη παρέμενε στο παρασκήνιο. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε στο δικαστήριο, όταν και οι δύο κλήθηκαν να ζωγραφίσουν: ο σύζυγος αρνήθηκε, ενώ η ίδια ολοκλήρωσε έναν πίνακα σε λιγότερο από μία ώρα.

Η ιστορία αυτών των έργων δεν αφορά μόνο την τέχνη. Είναι μια υπενθύμιση του πόσο εύκολα η συμβολή των γυναικών μπορεί να διαγραφεί — και πόσο αργά αποκαθίσταται. Σήμερα, αυτή η διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη. Και ίσως, η ιστορία της τέχνης αρχίζει να γράφεται ξανά — πιο δίκαια.

*Mε πληροφορίες από: BBC 

Ειδήσεις Σήμερα: