Στις 9 Ιανουαρίου 2004 απεβίωσε πλήρης ημερών στη γενέτειρά του, το Τορίνο, ο ιταλός φιλόσοφος και πολιτειολόγος Νορμπέρτο Μπόμπιο (Norberto Bobbio), διανοούμενος της Αριστεράς και ισόβιος γερουσιαστής της Ιταλικής Δημοκρατίας.


Ως γνήσιος υπέρμαχος των ατομικών ελευθεριών και της κοινωνικής δικαιοσύνης, οραματιστής μιας κοινωνίας που θα συνδύαζε τις αρχές του φιλελευθερισμού με το σοσιαλισμό, ο Μπόμπιο υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους φορείς ιδεών και πνευματικού πολιτισμού στην Ευρώπη του 20ού αιώνα.

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει το Σαββατοκύριακο 13-14 Μαΐου 2000, λίγον καιρό μετά τις περιφερειακές εκλογές που είχαν διεξαχθεί στην Ιταλία και είχαν αναδείξει νικήτρια την Κεντροδεξιά, είχε δημοσιευτεί το κείμενο μιας συνέντευξης που είχε παραχωρήσει ο Νορμπέρτο Μπόμπιο, η έγκυρη αυτή φωνή της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής συνείδησης, στην εφημερίδα La Stampa.


«ΤΑ ΝΕΑ», 13-14.5.2000, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από το εν λόγω δημοσίευμα, που είχε επιμεληθεί ο αξιόλογος δημοσιογράφος Ρούσσος Βρανάς (1950-2012), προέρχονται τα ακόλουθα αποσπάσματα:


«Είμαι απογοητευμένος. Σαστισμένος και απογοητευμένος». Το πέρασμα των χρόνων μοιάζει να έχει κάνει τη σκέψη του Νορμπέρτο Μπόμπιο ακόμη πιο κοφτερή, διαπιστώνουν ο δημοσιογράφος της εφημερίδας «Στάμπα» Αλμπέρτο Παπούτσι (σ.σ. ο Alberto Papuzzi έφυγε από τη ζωή το 2022, σε ηλικία 80 ετών) και ο διευθυντής της, καθώς τους υποδέχεται στην πόρτα του σπιτιού του. Δεν τους κρύβει πως περιμένει με ανυπομονησία να γιορτάσει μια μεγάλη επέτειο: τα πενήντα χρόνια γάμου με την κυρία Βαλέρια, στο σπίτι τους στην οδό Σάκι, τριγυρισμένοι από παιδιά, νύφες, ανίψια. Μα είναι αναπόφευκτο η κουβέντα να στραφεί στις εκλογές. «Σίγουρα δεν είναι κάτι που σε κάνει αισιόδοξο», λέει ο καθηγητής (σ.σ. της Φιλοσοφίας του Δικαίου και της Πολιτικής Φιλοσοφίας), συνοδεύοντας τους δύο δημοσιογράφους στο γραφείο του.

Μολονότι δεν έπαψε ποτέ να παρακολουθεί από κοντά τη δημόσια ζωή και να γράφει, ο συγγραφέας του βιβλίου «Δεξιά και Αριστερά», που τον Οκτώβριο έκλεισε τα ενενήντα του χρόνια (σ.σ. είχε γεννηθεί στις 18 Οκτωβρίου 1909), θεωρεί σήμερα τον εαυτό του έναν πιο απόμακρο παρατηρητή του πολιτικού βίου. Μα όταν αρχίζει να αναλύει το εκλογικό αποτέλεσμα, μοιάζει σαν να τον συνεπαίρνει ένα αγριεμένο κύμα, που φέρνει στην επιφάνεια την απαισιοδοξία του.


«ΤΑ ΝΕΑ», 13-14.5.2000, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Γιατί λέτε πως είστε απογοητευμένος, κύριε καθηγητά; Δεν περιμένατε αυτήν την ήττα της Κεντροαριστεράς; Δεν υπήρχαν προμηνύματα; Εμείς, όποιον συναντούσαμε, μας έλεγε πως θα ψήφιζε την Κεντροδεξιά.

Ναι, βέβαια. Μπορούμε να πούμε πως η ήττα της Κεντροαριστεράς ήταν αναμενόμενη. Μα όχι σε τέτοιες διαστάσεις (σ.σ. η Κεντροδεξιά είχε συγκεντρώσει στις εκλογές της 16ης Απριλίου 2000 το 49,33% των ψήφων και η Κεντροαριστερά το 42,78%). Όχι τόσο μεγάλη. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί έναν τέτοιο καταποντισμό. Όμως, εκείνο που με απογοητεύει δεν είναι το ότι έχασε η Κεντροαριστερά, αλλά το ότι νίκησε αυτή η συγκεκριμένη Κεντροδεξιά. Νιώθω ταπεινωμένος, βλέποντας τους Ιταλούς να παραδίδονται σε ανθρώπους σαν τον Μπερλουσκόνι και τον Μπόσι. Όλοι γράφουν άρθρα για να εξηγήσουν γιατί έχασε η Κεντροαριστερά, αλλά κανείς δεν εξηγεί πώς ο Μπερλουσκόνι και ο Μπόσι κατάφεραν να νικήσουν με τόσο εντυπωσιακό τρόπο. Δεν νίκησαν απλώς, αλλά συνέτριψαν τους αντιπάλους τους.

[…]


Όμως, ο Μπερλουσκόνι και ο Μπόσι δείχνουν να πείθουν την πλειοψηφία των Ιταλών. Θα έλεγε κανείς πως αρέσουν. Πώς το εξηγείτε, κύριε καθηγητά;

Φτάνει μόνο να πω πως οι μεγάλες εφημερίδες του εξωτερικού μάς κοροϊδεύουν — μερικές από αυτές, μάλιστα, μας αντιμετωπίζουν περιφρονητικά. Γράφουν πως είμαστε στο περιθώριο της Ευρώπης. Εσείς μπορείτε να φανταστείτε έναν άνθρωπο σαν τον Μπόσι στις προσεχείς διεθνείς αντιπαραθέσεις, που στο εξής θα είναι ολοένα και πιο συχνές; Στους περισσότερους Ιταλούς πάντα η Δεξιά άρεσε πιο πολύ από την Αριστερά. Ο φασισμός γεννήθηκε από τον φόβο μιας αριστερής ανατροπής, η Χριστιανική Δημοκρατία για να βάλει φραγμό στην Αριστερά. Πάντως, η Χριστιανική Δημοκρατία είχε ηγέτες που μοιάζουν με γίγαντες μπροστά στους αρχηγούς της σημερινής Κεντροδεξιάς. Για να μη μιλήσουμε για πολιτικούς σαν τον Ντε Γκάσπερι ή για «καθαρόαιμα» σαν τον Μόρο, τον Φανφάνι και —γιατί όχι— τον Ζακανίνι και τον Ντε Μίτα. Όμως, πείτε μου, πότε νίκησε η Αριστερά στην Ιταλία;


Την τελευταία φορά που είχε έρθει να σας επισκεφθεί ο Βάλτερ Βελτρόνι (σ.σ. Walter Veltroni, ιταλός δημοσιογράφος, συγγραφέας και πολιτικός), με την ευκαιρία του εθνικού συνεδρίου των Δημοκρατών της Αριστεράς, του υπενθυμίσατε πως η σύγχρονη Αριστερά, μολονότι μπορεί να ασπάζεται τις αρχές του φιλελευθερισμού, δεν πρέπει πάντως να ξεχνάει τις αρχές της σοσιαλιστικής παράδοσης. Μήπως το λάθος της Αριστεράς ήταν ότι έχασε την αριστερή της ταυτότητα; 

Αναρωτιόμαστε εδώ και χρόνια. Στην ερώτηση μιας εφημερίδας για το πώς μπορεί να ξεπεραστεί η κρίση της Αριστεράς, ένας διανοούμενος σοβαρός και καλλιεργημένος σαν τον Λουίτζι Πιντόρ (σ.σ. Luigi Pintor, 1925-2003, ιταλός πολιτικός και δημοσιογράφος) είχε απαντήσει πως χρειάζεται να ξαναβρεθεί η αληθινή Αριστερά. Μα τι θα πει αυτό; Είναι μια ταυτολογία. Δεν μπορεί κανείς να ξέρει τι είναι η αληθινή Αριστερά, αν δεν ξέρει τι είναι η «μη αληθινή». Είχα την ευκαιρία να μιλήσω με έναν φίλο, υποψήφιο της Αριστεράς σε αυτές τις εκλογές, για την εμπειρία του από την προεκλογική εκστρατεία. Εκείνο που του έκανε κατάπληξη ήταν πως τα κεντρικά ζητήματα ήταν ζητήματα που θέτει η Δεξιά: ανασφάλεια απέναντι στην εγκληματικότητα των νέων, μισαλλοδοξία απέναντι στους μετανάστες, φόβος μπροστά στους εξαρτημένους από τα ναρκωτικά. Ακόμη και εγώ, διαβάζοντας φυλλάδια με τις θέσεις υποψηφίων της Κεντροαριστεράς που θα μπορούσαν κάλλιστα να είχαν γραφεί από υποψηφίους της Κεντροδεξιάς, σχημάτισα την εντύπωση πως είναι ολοένα και πιο δύσκολο να διακρίνει κανείς την Αριστερά από τη Δεξιά. Δεν φτάνει να λέει κανείς πως θέλει να μειώσει την ανεργία. Είπε ποτέ η Κεντροδεξιά πως θέλει να την αυξήσει;

Θυμάστε, πριν από καμιά δεκαριά χρόνια, ένα μεγάλο διεθνές συνέδριο που είχε γίνει εδώ στο Τορίνο, με τη συμμετοχή πολλών διανοουμένων; Το θέμα του ήταν «Τι είναι Αριστερά;» 

Βλέπετε; Τα χρόνια περνούν και βρισκόμαστε ακόμη μπροστά στο ίδιο ερώτημα.

[…]


Μπορούν ακόμη σήμερα να παίξουν οι διανοούμενοι έναν ρόλο στον προσανατολισμό της πολιτικής;

Έχω την εντύπωση πως σε αυτόν τον παγκοσμιοποιημένο πλανήτη, την ώρα που εμείς εξακολουθούμε να μιλάμε για ιδέες, εκείνο που μετράει είναι τα μεγάλα οικονομικά και χρηματιστικά συμφέροντα, που παραμερίζουν την πολιτική και ελάχιστα ενδιαφέρονται για τον πολιτισμό. Μα, στο κάτω κάτω, τι να ξέρω εγώ, γέρος και κουρασμένος, για το πώς οι οικονομικά ισχυροί κυβερνούν τον κόσμο; Θα εξακολουθήσουν άραγε να έχουν ακόμη αξία οι αρχές του δημοκρατικού κράτους και του δικαίου, που μέχρι τώρα ήταν το ιδανικό μας πρότυπο; Θα επιβιώσει άραγε η διάκριση ανάμεσα στην ανομία και τη νομιμότητα;

Ειδήσεις Σήμερα: