Στη στήλη περισσεύει η ειδική κριτική που ασκεί. Δεν φιλοδοξεί να υπεισέλθει και στα λογοτεχνικά χωράφια.


«ΤΑ ΝΕΑ», 30.4.2004, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Γι’ αυτό σήμερα, σχολίαζοντας το μυθιστόρημα του Μάνου Ελευθερίου «Ο καιρός των χρυσανθέμων» (Μεταίχμιο), δεν θ’ ασχοληθώ ούτε με τη δομή, ούτε με τη γενικότερη σύνθεση, ούτε με την τεχνική της γραφής. Δεν θα ασχοληθώ ούτε με την εξέλιξη του Ελευθερίου ως πεζογράφου. Το πολυσέλιδο αφήγημά του έχει να κάνει από τη μια με το θέατρο και από την άλλη με μια εποχή και το ύφος της. Αυτό είναι πέραν της λογοτεχνίας, πάντως πέραν της τεχνικής ενός μυθιστορήματος.


Το κείμενο του Ελευθερίου είναι ένας συγκινητικός φόρος τιμής σε μιαν εποχή παρακμής και στη γοητεία της, στη μιζέρια της, στις ματαιώσεις της, στις ενοχές της, στην έπαρσή της και στην ηδονική της έκπτωση. Έτος 1896 στη Σύρα. Η επίσκεψη του θιάσου της μεγάλης ντίβας του θεάτρου μας, Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου, στο νησί που καταρρέει οικονομικά. Είναι η εποχή που η διώρυγα του Σουέζ άλλαξε τελείως τα δεδομένα της ναυσιπλοΐας στη Μεσόγειο. Όπως παλιότερα κατέρρευσε η ναυτοσύνη του Γαλαξιδιού, όταν τα ιστιοφόρα τα εκτόπισε ο ατμός, έτσι και οι αλλαγές στις οδούς των υδάτινων περασμάτων οδήγησαν στη χρεοκοπία κεντρικά κομβικά λιμάνια της εμπορικής ναυσιπλοΐας. Έχω έναν χάρτη της Μεσογείου του 1860, όπου το μόνο γεωγραφικό στίγμα που σημειώνεται είναι η Σύρα. Το κέντρο της περιοχής. Τότε κυρίως ακμάζει, δημιουργεί μεγαλοαστική τάξη, που τα σημάδια της σήμερα είναι τα υπέροχα σπίτια στην πάνω πόλη. Θυμίζω πως στη Σύρα, εκτός των άλλων, έχουμε πυκνή μετοικεσία Κρητών, της υπό τουρκική κατοχή μεγαλονήσου (εκεί τέλειωσε το Γυμνάσιο ο Ελευθέριος Βενιζέλος), στη Σύρα σημειώνεται μια μοναδική εμπορική τάξη, στη Σύρα υπάρχει μια σημαντική πνευματική ζωή. Εκεί πρωτοεμφανίζεται ακμαίο επαγγελματικό θέατρο, εκεί η πρώτη Ελληνίδα θεατρική συγγραφέας, εκεί γυναίκες ανεβαίνουν στη σκηνή. Ο Μάνος Ελευθερίου έχει επιστημονικά και τεκμηριωμένα εξαντλήσει σε 4 τόμους το θέμα «Το θέατρο στη Σύρα». Είναι η πατρίδα του Ροΐδη, του Σουρή και τόσων άλλων λογίων, επιστημόνων και λογοτεχνών. Εκεί για πρώτη φορά εμφανίζονται οι πρώτες συντεχνιακές ενώσεις και τα πρώτα σοσιαλιστικά κινήματα, οι πρώτες απόπειρες οργάνωσης των ναυτεργατών, οι πρώτες απεργίες. Κι όταν άλλαξαν τα ναυτιλιακά δεδομένα, άρχισε η παρακμή, η κατάρρευση και η μιζέρια.


Η Ευαγγελία Παρασκευοπούλου

Αυτή την εποχή επέλεξε ο Ελευθερίου για να καταγράψει στο κείμενό του. Σαν λεπτολόγος, ευαίσθητος αλλά ακριβής και δίκαιος ληξίαρχος, σαν σχολαστικός αλλά συνάμα συγκινημένος καταγραφέας, σαν κλητήρας που επιστατεί στη δημοπρασία τιμαλφών χρεοκοπημένου οίκου, καταγράφει. Το κείμενό του είναι μια σπάνια κιβωτός μιας προς εκποίηση χλιδής. Διασώζει σκεύη μαγειρικής, έπιπλα, διακοσμητικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία, λινά της οικοσκευής, σερβίτσια, μανουάλια, κηροπήγια, μπουκαλάκια αρωμάτων, βαζάκια καλλυντικών. Διασώζει μόδες φορεμάτων, κομμώσεις, κομψά και πολυτελή μέσα συγκοινωνίας. Πόζες φωτογραφιών ατομικές και οικογενειακές, τυπογραφικές διαδικασίες, αντίκες ευρωπαϊκών στυλ. Περιγράφει δημόσια και ιδιωτικά καταλύματα, θέατρα, σαλόνια, αστικά και μικροαστικά νεοκλασικά, ακόμη και χαμόσπιτα προλετάριων. Αποκαθιστά οικογενειακά «δέντρα», ανασυγκροτεί ολόκληρα σόγια, καταγράφει συγγένειες, καταγωγές, συνοικέσια. Σημειώνει έριδες, διαφορές, δικαστικές διεκδικήσεις, διαζύγια, κληρονομιές, δωρεές, χορηγίες, χρέη, χρηματιστηριακές καταστροφές. Με πάσα λεπτομέρεια περιγράφει παρεπίδημους (σ.σ. προσωρινά διαμένοντες σε ξένο τόπο) επίσημους στο νησί, βασιλικές επισκέψεις, ξένους ευγενείς. Κι όλα αυτά την ώρα που βουλιάζει το παν και αφήνει πίσω του μια γεύση πυρκαγιάς, μια στάχτη στη γλώσσα, που θυμίζει χλιδή, αξιοπρέπεια και αίγλη.


Εκεί όμως όπου ο Ελευθερίου απογειώνεται είναι το θέατρο. Γύρω από τη μεγάλη, φθίνουσα πια, δόξα της μεγάλης Παρασκευοπούλου, που περιφέρει τη σκονισμένη πλέον εσθήτα (σ.σ. γυναικείο φόρεμα) της Φαύστας (σ.σ. η σύζυγος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, πρωταγωνίστρια στην ομώνυμη τραγωδία του θεατρικού συγγραφέα Δημητρίου Βερναρδάκη) στις πλούσιες επαρχίες, στην ομογένεια και στις «πιάτσες» της αρχαίας αίγλης περιφέρονται γερασμένοι θεατρίνοι, φιλόδοξα νυμφίδια, σκιές καμόντων (σ.σ. αποκαμωμένων) τής πάλαι ποτέ θεατρικής μεγαλοαστικής παιδείας. Ο Ελευθερίου λατρεύει περιπαθώς το θέατρο και το κείμενό του είναι ένα από τα πλέον ευαίσθητα, θεατρολογικώς άμεμπτα δοκίμια ερμηνείας του παράδοξου του ηθοποιού. Οι αναλύσεις του των μεγάλων έργων του παγκόσμιου ρεπερτορίου, οι οξυδερκείς διεισδύσεις του στο νόημα της μιμητικής πράξεως, στη μεταμορφωτική διαδικασία και κυρίως στη μετάβαση του υποκριτή από τον εαυτό στον Άλλον είναι διαμάντια δραματουργικής προσέγγισης.


Με ένα έξοχο εύρημα εισάγει στην αφήγηση τον ίδιο τον Σαίξπηρ, ο οποίος προβαίνει σε αποκαλυπτικές παρατηρήσεις. Το κεφάλαιο όπου εκφράζει την αμέριστη συμπάθειά του στους ρόλους των φυλάκων, στους μικρούς ρόλους με τους λίγους στίχους, που όμως στοιχειώνουν με την παρουσία τους, τη συνεχή και άγρυπνη, συχνά βωβή, ενεργητικά παθητική και πιστή στο καθήκον ύπαρξής τους στα έργα, είναι σελίδες ύψιστης τρυφερότητας. Εξάλλου οι σελίδες που αφιερώνει στους υποβολείς, αυτούς τους αφανείς αλλά δραστικά ενεργούς πρωταγωνιστές κυρίως των περιοδευόντων θιάσων, μας προσφέρει μια νέα ματιά, που αποδομεί μια ολόκληρη συντεχνιακή συμπεριφορά και συνάμα δίνει νέα στοιχεία για την αισθητική και του θεάτρου και του κοινού. Εγώ τουλάχιστον τώρα συνειδητοποίησα πλήρως αυτό που μου έλεγε ανεκδοτολογικά κάποτε ο Δημήτρης Χορν. Αφηγείτο πως, όταν πήγαινε μικρός με τον συγγραφέα πατέρα του στο θέατρο της δεκαετίας του ’20, διαπίστωνε πως οι υποβολείς φώναζαν δυνατά μέσα από το κουβούκλιό τους το κείμενο, ώστε να ακούγεται από τον θεατή των τελευταίων καθισμάτων. Και αυτό, ισχυριζόταν ο Χορν, ήταν ηθελημένο, για να εκτιμά και να χειροκροτεί το κοινό πώς οι ηθοποιοί μεταποιούσαν με ύφος, χαρακτήρα, πάθος, ρυθμό, αυτόματα και ακαριαία, το ουδέτερο κείμενο που υπέβαλλε ο υποβολέας.


Πάνω από όλα αυτά τα πολύτιμα, ο Ελευθερίου καταγράφει και ήθη, συμπεριφορές αστών, μικροαστών, υποκριτών, φαύλων και παράλληλα ηθοποιών που κατέθεταν ανάλογες στάσεις ζωής μέσω των μεγάλων ρόλων. Έτσι ώστε το θέατρο να είναι μια απεικόνιση του πραγματικού βίου και η πραγματικότητα να φαντάζει σαν μια θεατρική πόζα.


Το κείμενο του Ελευθερίου απευθύνεται σε όλες τις αισθήσεις του αναγνώστη. Περιγράφει σημαίνοντες ήχους μουσικούς, παράταιρους, θορύβους της πόλης, του ύπνου, του λιμανιού, της φαντασίας, της ψευδαίσθησης. Περιγράφει αφές σε υφάσματα, πορσελάνες, κρύσταλλα, μαόνια, βελούδα, δαντέλες. Περιγράφει γεύσεις διασώζοντας συνταγές φαγητών, γλυκισμάτων, ποτών και ηδύποτων. Και περιγράφει μυρωδιές αρωμάτων, εδεσμάτων, αλλά και κλειστών δωματίων, απόκρυφων συρταριών και, βέβαια, μυρωδιές σωμάτων, παρθενικών, μοχθούντων και μυρωδιές της πλύσης, των αμφίων και των ναυτικών.

Ένα εν γένει αφιέρωμα στο θέατρο των αισθήσεων.

*Κριτικό άρθρο του Κώστα Γεωργουσόπουλου, που έφερε τον τίτλο «Όταν η αυλαία καταπετάννυται» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Παρασκευή 30 Απριλίου 2004.


Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

Ο Μάνος Ελευθερίου γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου στις 12 Μαρτίου 1938.

Εξέδωσε μυθιστορήματα, ποιητικές συλλογές, τόμους με πεζά, λευκώματα, τέσσερις τόμους για «Το Θέατρο στην Ερμούπολη τον εικοστό αιώνα», καθώς και την ανθολογία «Ερμούπολη: Μια πόλη στη λογοτεχνία».


Καρπός της ενασχόλησης του Ελευθερίου με το τραγούδι ως στιχουργού και της συνεργασίας του με τους σημαντικότερους έλληνες συνθέτες είναι οι στίχοι περίπου 400 τραγουδιών.

Ο Ελευθερίου τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2005 για το συγγραφικό έργο του «Ο καιρός των χρυσανθέμων».


Επίσης, το 2013 τιμήθηκε με το Βραβείο Ποιήσεως του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του.

Ο Μάνος Ελευθερίου απεβίωσε στην Αθήνα στις 22 Ιουλίου 2018.

Ειδήσεις Σήμερα: