Πάπας Λέων όπως Γκάνταλφ; Τα τσιτάτα του Τόλκιν στην εγκύκλιο για την τεχνητή νοημοσύνη

Η πρώτη εγκύκλιος του πάπα Λέοντα ΙΔ΄ για την τεχνητή νοημοσύνη περιλαμβάνει μια απρόσμενη αναφορά στον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, η οποία ερμηνεύεται ως έμμεση κριτική προς τους ισχυρούς του τεχνολογικού κλάδου και το όραμά τους για το μέλλον της ανθρωπότητας.

Η πρώτη εγκύκλιος του πάπα Λέοντα ΙΔ΄, με τίτλο Magnifica Humanitas, είναι αφιερωμένη σε ένα από τα ζητήματα που φαίνεται να τον απασχολούν περισσότερο από την έναρξη της παποσύνης του: την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στην ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια.

Στο κείμενο, ο ποντίφικας προειδοποιεί για την κυριαρχία ενός «τεχνοκρατικού παραδείγματος», το οποίο κινδυνεύει να αντιμετωπίζει τόσο τη φύση όσο και τον άνθρωπο ως εργαλεία προς εκμετάλλευση στο όνομα της αποτελεσματικότητας και της παραγωγικότητας. Παράλληλα, συγκρίνει τη σημερινή τεχνολογική μετάβαση με τη Βιομηχανική Επανάσταση, παραπέμποντας στις θέσεις του πάπα Λέοντα ΙΓ΄, ο οποίος στα τέλη του 19ου αιώνα είχε αναδείξει τη σημασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων σε μια εποχή ραγδαίων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών.

Αυτό που προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν ήταν οι αναφορές σε προηγούμενους πάπες ή σε αγίους της Εκκλησίας, αλλά η παρουσία του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, του δημιουργού του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών».

Ο Γκάνταλφ στην καρδιά της εγκυκλίου

Σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της εγκυκλίου, ο πάπας δανείζεται λόγια του Γκάνταλφ, του σοφού μάγου της Μέσης Γης. Το απόσπασμα τονίζει ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να ελέγξουν όλες τις δυνάμεις που διαμορφώνουν τον κόσμο, αλλά οφείλουν να αντιμετωπίζουν το κακό που συναντούν στη δική τους εποχή, ώστε να παραδώσουν έναν καλύτερο κόσμο στις επόμενες γενιές.

«Δεν είναι δικό μας έργο να ελέγξουμε όλα τα ρεύματα του κόσμου, αλλά να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να βοηθήσουμε την εποχή στην οποία ζούμε, ξεριζώνοντας το κακό από τα χωράφια που γνωρίζουμε, ώστε όσοι έρθουν μετά από εμάς να βρουν καθαρή γη για να καλλιεργήσουν».

Με απλά λόγια, ο Γκάνταλφ λέει ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να λύσουν όλα τα προβλήματα του κόσμου ούτε να ελέγξουν την πορεία της ιστορίας. Η ευθύνη τους είναι να κάνουν το σωστό εκεί όπου βρίσκονται, στη δική τους εποχή, και να αντιμετωπίζουν τις αδικίες και τα κακά που έχουν μπροστά τους.

Η επιλογή του συγκεκριμένου αποσπάσματος δεν θεωρήθηκε τυχαία. Για πολλούς αναλυτές, αποτελεί μια σαφή τοποθέτηση απέναντι σε ένα τεχνολογικό μοντέλο που συγκεντρώνει ολοένα μεγαλύτερη ισχύ στα χέρια λίγων επιχειρηματιών και εταιρειών.

Η διαφορετική ανάγνωση του Τόλκιν

Ο πάπας Λέων φαίνεται να λέει ότι η βελτίωση του κόσμου δεν θα προέλθει από έναν «σωτήρα», μια μεγάλη επανάσταση ή μια θεαματική πράξη που θα αλλάξει τα πάντα μονομιάς. Αντίθετα, ο «πολιτισμός της αγάπης» — ένας όρος που χρησιμοποιεί συχνά η Καθολική Εκκλησία για μια κοινωνία βασισμένη στην αλληλεγγύη, τον σεβασμό και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια — χτίζεται μέσα από καθημερινές, μικρές αλλά σταθερές πράξεις ευθύνης.

Η αναφορά στον Τόλκιν και τον Γκάνταλφ λειτουργεί ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση: δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλο τον κόσμο, αλλά μπορούμε να δράσουμε στο περιβάλλον όπου ζούμε και να αντισταθούμε στο κακό που βλέπουμε γύρω μας.

Στη συνέχεια ο Λέων ΙΔ΄ προτείνει πέντε βασικές κατευθύνσεις δράσης:

•  «Να αφοπλίσουμε τα λόγια μας»: Να περιοριστεί η ρητορική μίσους, η προσβολή, η πόλωση και η επιθετικότητα στον δημόσιο λόγο. Τα λόγια μπορούν να γίνουν «όπλα» που τροφοδοτούν συγκρούσεις.
• «Να χτίσουμε την ειρήνη μέσω της δικαιοσύνης»: Η ειρήνη δεν είναι απλώς η απουσία πολέμου. Για να υπάρξει πραγματική ειρήνη πρέπει να αντιμετωπίζονται οι αδικίες, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί που γεννούν συγκρούσεις.
• «Να υιοθετήσουμε την οπτική των θυμάτων»: Να βλέπουμε τα γεγονότα μέσα από τα μάτια όσων υποφέρουν και όχι μόνο από τη σκοπιά των ισχυρών ή των νικητών.
• «Να καλλιεργήσουμε έναν υγιή ρεαλισμό»: Να αποφεύγουμε τόσο την αφέλεια όσο και τον κυνισμό. Να αναγνωρίζουμε τα προβλήματα όπως είναι, χωρίς να χάνουμε την ελπίδα ότι μπορούν να αλλάξουν.
• «Να αναζωογονήσουμε τον διάλογο και την πολυμέρεια»: Να ενισχυθούν οι θεσμοί συνεργασίας, οι διεθνείς οργανισμοί και ο διάλογος μεταξύ διαφορετικών πλευρών αντί της λογικής της σύγκρουσης και της μονομερούς επιβολής. Καλεί τους ηγέτες να συναντηθούν, να συζητήσουν και να διαπραγματευτούν, τονίζοντας ότι ο πόλεμος δεν είναι ποτέ αναπόφευκτος και ότι «τα όπλα πρέπει να σιγήσουν».

Συνολικά, το μήνυμα του πάπα είναι ότι απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις της εποχής — και ιδιαίτερα στην τεχνητή νοημοσύνη και τη συγκέντρωση ισχύος — η απάντηση δεν είναι η παραίτηση ούτε η αναμονή ενός «ήρωα», αλλά η καθημερινή προσωπική και συλλογική ευθύνη.

Το Wired υποστηρίζει ότι η αναφορά στον Τόλκιν αποκτά ιδιαίτερο βάρος επειδή έρχεται σε αντίθεση με τον τρόπο που ορισμένες προσωπικότητες της Silicon Valley έχουν κατά καιρούς επικαλεστεί το έργο του συγγραφέα.

Συχνά αναφέρονται ως παραδείγματα ο δισεκατομμυριούχος επενδυτής Πίτερ Τιλ και ο Έλον Μασκ. Ο Τιλ έχει δώσει στην εταιρεία ανάλυσης δεδομένων του το όνομα Palantir, από τις μαγικές σφαίρες παρακολούθησης που εμφανίζονται στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», ενώ σύμφωνα με δημοσιεύματα χρησιμοποιεί και τον όρο «το πολύτιμο» για να περιγράψει επενδυτικά του εγχειρήματα, παραπέμποντας στο Ένα Δαχτυλίδι.

Για πολλούς αναγνώστες του Τόλκιν, αυτές οι αναφορές παραβλέπουν το κεντρικό μήνυμα των βιβλίων του: ότι η συγκέντρωση απόλυτης δύναμης οδηγεί αναπόφευκτα στη διαφθορά. Στον κόσμο της Μέσης Γης, όσοι επιδιώκουν να αποκτήσουν και να διατηρήσουν απεριόριστη εξουσία καταλήγουν να καταστρέφονται από αυτήν.

Πόλεμος, βιομηχανία και καταστροφή

Οι αλληγορίες του Τόλκιν συνδέονται περισσότερο με τις εμπειρίες του από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις επιπτώσεις της βιομηχανοποίησης παρά με σύγχρονες πολιτικές ερμηνείες που του αποδίδονται.

Οι στρατιές που καταστρέφουν δάση, λεηλατούν περιοχές και μετατρέπουν τη φύση σε πρώτη ύλη για πολεμικούς σκοπούς αποτελούν, για πολλούς μελετητές, αντανάκλαση των εμπειριών του συγγραφέα από τη μαζική καταστροφή του πολέμου και την ανεξέλεγκτη εκβιομηχάνιση.

Υπό αυτό το πρίσμα, η αναφορά του πάπα Λέοντα στον Γκάνταλφ μοιάζει να ευθυγραμμίζεται περισσότερο με μια κριτική απέναντι στην υπερσυγκέντρωση οικονομικής και τεχνολογικής ισχύος, στις κοινωνικές ανισότητες και στην αντιμετώπιση του περιβάλλοντος ως αναλώσιμου πόρου.

Ένα μήνυμα προς τη Silicon Valley;

Σύμφωνα με το Wired, η επιλογή του πάπα να επικαλεστεί έναν από τους πιο αγαπημένους χαρακτήρες της λογοτεχνίας φαντασίας μπορεί να διαβαστεί ως ένα έμμεσο μήνυμα προς την ελίτ της τεχνολογίας.

Σε μια εγκύκλιο που προειδοποιεί για τους κινδύνους μιας κοινωνίας όπου η αποτελεσματικότητα μετατρέπεται σε υπέρτατη αξία και ο πλούτος συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων, η επίκληση του Γκάνταλφ λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται μόνο με τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά και με το κατά πόσο υπηρετεί τον άνθρωπο, την κοινωνία και το κοινό καλό.