Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Στοχαστική φροντίδα για τα λογοτεχνικά μας πράγματα

Όλοι οι νεοελληνιστές χρωστάμε χάρη στον αυτοδίδακτο βιβλιογράφο Δημήτρη Δασκαλόπουλο για τις μεθοδικές, ακριβείς και λεπτές εργασίες του, που, δέκα χρόνια τώρα, τον έχουν καθιερώσει στη συνείδησή μας ως φυσικόν διάδοχο του Γ. Κ. Κατσίμπαλη. Δίπλα στις φαινομενικώς άχαρες αυτές εργασίες, προστέθηκε τώρα ένα βιβλίο διαφορετικού τύπου, το οποία μας παρουσιάζει μια πιο δημόσια και γλαφυρή όψη της στοχαστικής φροντίδας του κ. Δασκαλόπουλου για τα λογοτεχνικά μας πράγματα.

Ο λόγος για τον κομψό και ευανάγνωστο τόμο που φέρει τον «ποιητικό» τίτλο Τα Βήματα του Χρόνου (κάμποσοι από εμάς ξεχνούν πως ο ίδιος συγγραφέας, από το 1963 ως το 1982, έχει εκδώσει έξι συλλογές ποιημάτων του) και τον υπερβολικά σεμνό υπότιτλο «Σημειώσεις Νεοελληνικής Λογοτεχνίας». Πράγματι, αν ο όρος «σημειώσεις» θεωρηθεί πως προσδιορίζει επαρκώς τον χαρακτήρα των 24 σύντομων κειμένων της πρώτης ενότητας του βιβλίου (σσ. 13-89), το ίδιο δεν ισχύει και για τα 5 εκτενέστερα κείμενα της δεύτερης (σσ. 101-184), που σχεδόν όλα υπάγονται στην καθιερωμένη φιλολογική κατηγορία των «μικρών μελετημάτων» και καταλαμβάνουν πάνω από τον μισό τόμο.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 20.3.1988, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Πολλοί από τους τακτικούς αναγνώστες της τελευταίας περιόδου του καθημερινού «Βήματος» ασφαλώς θα θυμούνται κάποιαν από τις 24 μικρο-επιφυλλίδες του κ. Δασκαλόπουλου, που δημοσιεύτηκαν εκεί από τις 3 Ιουνίου 1984 ως τις 16 Ιουνίου 1985. Ξανατυπωμένες τώρα όλες μαζί, και υπομνηματισμένες με τα απαραίτητα ενημερωτικά σχόλια (σσ. 91-97), παραμένουν αναπόφευκτα προσδιορισμένες από τον σχετικά ταχύ ρυθμό της επικαιρότητας, καθώς και από τον αυστηρά περιορισμένο χώρο εκείνης της στήλης — σε βαθμό που θα μπορούσε κανείς, εκ πρώτης όψεως, να τις θεωρήσει καθαυτό περιθωριακά σχόλια και να αναρωτηθεί για την αναγκαιότητα της συσσωμάτωσής τους.

Ωστόσο, η θεματική τους ομοιογένεια δείχνει ότι επίκεντρο των φροντίδων του κ. Δασκαλόπουλου, ακόμη και σε εφήμερα κείμενα που «συνιστούν τις προσωπικές του ανταποκρίσεις και αντιδράσεις στην επικαιρότητα», είναι πάντοτε ο χώρος της νεοελληνικής φιλολογίας και λογοτεχνίας. Επίσης, η χαριτωμένη και διακεκριμένη σκοπιά, από την οποία θεωρεί τα εκάστοτε θέματα, στοιχειοθετεί ένα ύφος λογίας προσέγγισης δυστυχώς όλο και σπανιότερο στον ελληνικό καθημερινό Τύπο.

Έτσι, με αφορμή κάτι το δήθεν δευτερεύον —π.χ. ένα στατιστικό στοιχείο ή μιαν απλή λεπτομέρεια— τα κείμενα αυτά φθάνουν σε οξείες νύξεις που οδηγούν τον αναγνώστη σε προβληματισμούς θεμελιακούς για τα κυρίως θέματα. Από αυτή την άποψη, τούτη η σύναξη των «σημειώσεων» συχνά διασώζει τις πραγματικές διαστάσεις κάποιων σημαντικών πνευματικών φαινομένων ή και σημαδιακών επετείων, που διαφορετικά θα καταποντίζονταν αδίκως μέσα στην πληθώρα των πρόσκαιρων τυμπανοκρουσιών.

Όσον αφορά τα πέντε λίγο πολύ δυσεύρετα μελετήματά του που «έχουν ως κοινή πηγή βιβλιογραφικές αναζητήσεις», η συγκέντρωσή τους σε τόμο είναι όχι μόνο ευπρόσδεκτη αλλά και επιβαλλόμενη. Το πρώτο και βραχύτερο από αυτά (σσ. 101-109) είναι ευλόγως αφιερωμένο στην πολύπλευρη και πληθωρική προσωπικότητα του Κατσίμπαλη. Η νηφάλια, μα θερμή παρουσίαση του μυθικού αυτού «αρχηγού της Γενιάς του ’30», ιδιαίτερα δε τής εν πολλοίς αναξιοποίητης ακόμα βιβλιογραφικής προσφοράς του, εμπλουτίζεται διακριτικά από τη στοχαστική πρόθεση του κ. Δασκαλόπουλου να προωθήσει τους προβληματισμούς εκείνου του επίσης αυτοδίδακτου θεμελιωτή της επιστημονικής απογραφής στοιχείων της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας.

Η θεωρητική προώθηση των προβληματισμών αυτών, βάσει νέων δεδομένων μα και της αθροισμένης πείρας μισού αιώνα, γίνεται στο δεύτερο —και, κατά την κρίση μου, πολυτιμότερο— μελέτημα του τόμου, που έχει τίτλο «Βιβλιογραφικά της νεότερης λογοτεχνίας μας» (σσ. 111-130). Εδώ, δίπλα σε μιαν εμπεριστατωμένη εισαγωγική ενότητα για την προϊστορία και την ιστορία του θέματος —στην οποία παρουσιάζονται και οι νόμιμες απορίες του σύγχρονου βιβλιογράφου για κενά είτε σκοτεινά σημεία στις εργασίες παλαιοτέρων ομοτέχνων—, προστίθενται αξιοπρόσεκτες προτάσεις για νέες ζητήσεις της νεοελληνικής βιβλιογραφίας. Σημειώνω με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την προσπάθεια του κ. Δασκαλόπουλου να προτείνει απαντήσεις σε δύο καίρια ερωτήματα: 1) Πώς μπορεί να γίνει «αναγνώσιμη» μια βιβλιογραφία; και 2) Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το θέμα της ενημερότητας, τουλάχιστον για τις ήδη υπάρχουσες βιβλιογραφίες;

Μικρότερου γενικού ενδιαφέροντος είναι το βραχύ τρίτο μελέτημα για το Η Ζωή μου του Λαπαθιώτη (σσ. 131-141), ενώ το τέταρτο, «Η στήλη Αλληλογραφίας των λογοτεχνικών περιοδικών» (σσ. 143-162), αποτελεί έμπρακτο δείγμα —και, ελπίζω, διδακτικό παράδειγμα για νέους φιλολόγους— της σημασίας που έχει, για τη φιλολογική και γραμματολογική έρευνα, η αναδρομική μας εξοικείωση με τον περιοδικό και (μακάρι) τον ημερήσιο Τύπο. Σε ανάλογη κατεύθυνση, το πέμπτο και τελευταίο μελέτημα, «Ο Καρυωτάκης και τα Αλεξανδρινά περιοδικά» (σσ. 163-184), συγκεντρώνει ένα πλήθος αφανών είτε άγνωστων στοιχείων, από τα οποία τα σημαντικότερα είναι ένα αθησαύριστο (σ.σ. μη καταγραφέν ή συλλεγέν) «Τραγούδι» του Κ. Γ. Κ. και μία λανθάνουσα βιβλιοκρισία του Γλαύκου Αλιθέρση (σ.σ. φιλολογικό ψευδώνυμο του αλεξανδρινού —κυπριακής ωστόσο καταγωγής— λογοτέχνη Μιχάλη Χατζηδημητρίου, 1897-1965) για τα Νηπενθή.

*Κριτικό άρθρο του Μιχάλη Πιερή, που έφερε τον τίτλο «Ένας στοχαστικός βιβλιογράφος» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 20 Μαρτίου 1988.

Ο κύπριος λογοτέχνης, κριτικός και πανεπιστημιακός δάσκαλος Μιχάλης Πιερής (1952-2021) δίδαξε και εργάστηκε σε διάφορα πανεπιστημιακά ιδρύματα και ερευνητικά κέντρα της Ελλάδας, της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας.

Ο Πιερής υπηρέτησε στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου επί 27 συναπτά έτη (1992-2019), ενώ πρωτοστάτησε στην ίδρυση και τη λειτουργία της Φιλοσοφικής Σχολής, του Σχολείου Ελληνικής Γλώσσας, του Θεατρικού Εργαστηρίου και του Πολιτιστικού Κέντρου του Πανεπιστημίου Κύπρου.

Ο Μιχάλης Πιερής

Ποιητικές συλλογές, πεζά κείμενα, πληθώρα μελετών στο χώρο της μεσαιωνικής, αναγεννησιακής και νεοελληνικής γραμματείας, καθώς και θεατρικές διασκευές, υπήρξαν οι καρποί της πολυσχιδούς δράσης του Πιερή, του ανήσυχου αυτού πνεύματος των γραμμάτων και των τεχνών.

Εξάλλου, ο Πιερής μετέφρασε ξένη ποίηση και αρχαίο ελληνικό δράμα, ενώ η δική του ποίηση μεταφράστηκε και τιμήθηκε με διακρίσεις σε χώρες του εξωτερικού.

Ο λόγιος και διαπρεπής βιβλιογράφος Δημήτρης Δασκαλόπουλος, γεννημένος στην Πάτρα το 1939, με σπουδές νομικής και σταδιοδρομία στην Εθνική Τράπεζα, εξέδωσε ποίηση, δοκίμια και μελέτες για θέματα νεοελληνικής λογοτεχνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, συνεργάστηκε δημιουργικά και με τις δύο εφημερίδες του ΔΟΛ, το «Βήμα» και τα «Νέα».

Ο Δασκαλόπουλος επιμελήθηκε εκδόσεις έργων του Σεφέρη και συνέταξε βιβλιογραφίες για τον Σεφέρη, τον Γ. Κ. Κατσίμπαλη, τον Σικελιανό, τον Ελύτη, τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τη Νόρα Αναγνωστάκη, τον Κ. Π. Καβάφη και άλλους.

Για την πολύχρονη και γόνιμη προσφορά του στα γράμματα ο Δασκαλόπουλος αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου (2006) και του Πανεπιστημίου Πατρών (2010), καθώς και επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου (2023).

Το 2015 βραβεύτηκε με το βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του.

Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος έφυγε από τη ζωή προ ολίγων ημερών, το Σάββατο 30 Μαΐου 2026. Το παρόν άρθρο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του.