Ισραήλ, Ρωσία και αντιδράσεις: Το αποτύπωμα των γεωπολιτικών συγκρούσεων στην Μπιενάλε της Βενετίας

Από αποκλεισμούς και παραιτήσεις μέχρι διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία, η φετινή Μπιενάλε της Βενετίας μετατράπηκε σε πεδίο διαμάχης γύρω από τον πόλεμο, την πολιτική και τον ρόλο της τέχνης.

Η Μπιενάλε της Βενετίας παρουσιάζεται εδώ και δεκαετίες ως η σημαντικότερη διεθνής διοργάνωση σύγχρονης τέχνη, καθώς συγκεντρώνει εθνικά περίπτερα, μεγάλες επιμελητικές εκθέσεις, καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο και λειτουργεί ως ένας χώρος όπου διαφορετικές αισθητικές, πολιτισμικές και ιδεολογικές προσεγγίσεις συναντώνται. Ωστόσο η 61η διοργάνωση φαίνεται πως πέρασε στην ιστορία για έναν διαφορετικό λόγο: επειδή έφερε στο προσκήνιο με τον πιο έντονο τρόπο το ερώτημα αν η τέχνη μπορεί πράγματι να παραμένει ουδέτερη όταν ο κόσμος γύρω της βρίσκεται σε κρίση.

Αντί να συζητείται αποκλειστικά για τα έργα, τις νέες καλλιτεχνικές τάσεις ή τις αισθητικές αναζητήσεις της εποχής, η φετινή διοργάνωση βρέθηκε από την πρώτη στιγμή αντιμέτωπη με ζητήματα πολέμου, κρατικής βίας, διεθνούς δικαίου και πολιτικής εκπροσώπησης. Οι συμμετοχές του Ισραήλ και της Ρωσίας, οι αντιδράσεις καλλιτεχνών, οι αποχωρήσεις από τις βραβεύσεις και οι διαδηλώσεις στους δρόμους της Βενετίας δημιούργησαν ένα σκηνικό που ξεπερνούσε τα όρια μιας καλλιτεχνικής διοργάνωσης.

Αστυνομικοί εμποδίζουν διαδηλωτές του συγκροτήματος Pussy Riot που πραγματοποιούν διαμαρτυρία στη Διεθνή Έκθεση Τέχνης της Μπιενάλε της Βενετίας, στη Βενετία, Ιταλία, 7 Μαΐου 2026. REUTERS/Manuel Silvestri

Όταν η διεθνής πολιτική μπήκε μέσα στα περίπτερα

Η βασική ένταση συνδέθηκε με δύο χώρες: το Ισραήλ και τη Ρωσία.

Η Ρωσία είχε αποκλειστεί από προηγούμενες διοργανώσεις μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Το ρωσικό περίπτερο είχε παραμείνει κλειστό στην 59η και στην 60ή Μπιενάλε, ως μία πολιτική και συμβολική κίνηση που πολλοί είχαν θεωρήσει αναμενόμενη μέσα στο διεθνές κλίμα εκείνης της περιόδου.

Η κατάσταση όμως άλλαξε όταν η νέα διοίκηση της Μπιενάλε υπό τον Πιέτρο Μπουταφούκο (ο οποίος ανέλαβε την προεδρία της Μπιενάλε επί κυβέρνησης Τζόρτζια Μελόνι) αποφάσισε να ανακαλέσει τον αποκλεισμό. Η απόφαση αυτή άνοιξε ξανά τη συζήτηση για τον ρόλο της διοργάνωσης: είναι ένας χώρος που οφείλει να παραμένει ανοιχτός σε όλους ανεξάρτητα από τις διεθνείς εξελίξεις ή ένας θεσμός που οφείλει να λαμβάνει υπόψη πολιτικές και ηθικές διαστάσεις;

Νωρίτερα, τον Απρίλιο, η ΕΕ ανακοίνωσε ότι αποσύρει επιχορήγηση δύο εκατομμυρίων ευρώ λόγω της επιστροφής της Ρωσίας στην Μπιενάλε, την οποία χαρακτήρισε «ηθικά λανθασμένη», καθώς η Μόσχα «επιδιώκει να εξαλείψει τον ουκρανικό πολιτισμό» στο πλαίσιο της εισβολής της.

Η Μπιενάλε έχει τονίσει στο παρελθόν ότι είναι ανοιχτή σε όλους και ότι «απορρίπτει κάθε μορφή αποκλεισμού ή λογοκρισίας». Υποστήριξε, επίσης, ότι δεν θα μπορούσε ούτως ή άλλως να αποκλείσει τη Ρωσία από τη συμμετοχή, καθώς η χώρα είναι ιδιοκτήτρια του περιπτέρου της.

Το ίδιο διάστημα το Ισραήλ βρέθηκε στο επίκεντρο ενός ακόμη πιο φορτισμένου διεθνούς κλίματος. Ο πόλεμος στη Γάζα είχε ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις παγκοσμίως και μεγάλο μέρος του καλλιτεχνικού κόσμου υποστήριζε ότι δεν ήταν δυνατόν η Μπιενάλε να λειτουργεί σαν να μην συμβαίνει τίποτα έξω από τους εκθεσιακούς χώρους.

Η Art Not Genocide Alliance και το αίτημα αποκλεισμού

Μία από τις πιο δραστήριες πρωτοβουλίες υπήρξε η ομάδα Art Not Genocide Alliance (ANGA).

Η συλλογικότητα συγκέντρωσε 236 επιμελητές, καλλιτέχνες και εργαζόμενους στον χώρο της τέχνης, ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ αλλά και καλύτερες συνθήκες εργασίας για τους ανθρώπους του πολιτισμού.

Το επιχείρημά τους δεν περιοριζόταν στην τρέχουσα σύγκρουση στη Γάζα. Υποστήριζαν ότι μεγάλοι πολιτιστικοί θεσμοί λειτουργούν συχνά σαν χώροι συμβολικής νομιμοποίησης κρατών και κυβερνήσεων, ακόμη και όταν οι ίδιες οι χώρες κατηγορούνται για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Για πολλούς από τους συμμετέχοντες στις κινητοποιήσεις, η παρουσία μιας χώρας σε ένα εθνικό περίπτερο δεν αποτελεί απλώς καλλιτεχνική εκπροσώπηση. Συνιστά και μία μορφή διεθνούς προβολής.

Υπενθυμίζεται ότι από την 7η Οκτωβρίου 2023, εκτιμάται ότι συνολικά πάνω από 72.500 Παλαιστίνιοι έχουν χάσει τη ζωή τους στη Γάζα, σύμφωνα με το Παλαιστινιακό Υπουργείο Υγείας.

Η κριτική επιτροπή, οι Χρυσοί Λέοντες και η παραίτηση

Οι εντάσεις κορυφώθηκαν όταν η διεθνής επιτροπή που είχε διοριστεί από την διεθνούς φήμης επιμελήτρια σύγχρονης τέχνης Κόγιο Κουό (η οποία έφυγε από τη ζωή τον Μάιο του 2025) φέρεται να αρνήθηκε να εξετάσει τις συμμετοχές του Ισραήλ και της Ρωσίας για τα βραβεία Χρυσού Λέοντα.

Το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών αντέδρασε έντονα σε δήλωση των ενόρκων, σύμφωνα με την οποία δεν θα απονεμηθούν βραβεία σε χώρες των οποίων οι ηγέτες αντιμετωπίζουν κατηγορίες για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.

Σε ανάρτηση στην πλατφόρμα X, έκανε λόγο για «μποϊκοτάζ» του Μπελού-Σιμιόν Φαϊνάρου, του καλλιτέχνη που θα εκπροσωπήσει το Ισραήλ, χαρακτηρίζοντας την απόφαση «μόλυνση του κόσμου της τέχνης». Όπως ανέφερε: «Η πολιτικοποιημένη επιτροπή μετέτρεψε τη Μπιενάλε από έναν ανοιχτό καλλιτεχνικό χώρο ελεύθερων ιδεών σε ένα θέαμα αντι-ισραηλινής πολιτικής προπαγάνδας».

Σύμφωνα με το ιταλικό πρακτορείο Adnkronos και το Hyperallergic, ο Ισραηλινός καλλιτέχνης Μπελού-Σιμιόν Φαϊνάρου φέρεται να αντέδρασε έντονα και να απείλησε με νομικές ενέργειες. Μάλιστα, σύμφωνα με το Art Forum, ο ίδιος κατηγόρησε τη διοργάνωση για φυλετικές διακρίσεις και αντισημιτισμό.

Λίγο αργότερα, τα μέλη της επιτροπής παραιτήθηκαν χωρίς να δοθεί δημόσια εξήγηση.

Η παραίτηση θεωρήθηκε εξαιρετικά ασυνήθιστη.

Δεν επρόκειτο μόνο για μία διοικητική κρίση. Για πολλούς αποτέλεσε σύμβολο ενός βαθύτερου αδιεξόδου: του σημείου όπου οι θεσμοί της τέχνης δυσκολεύονται να διαχειριστούν τις πολιτικές πιέσεις που ασκούνται πάνω τους.

Η πρωθυπουργός της Ιταλίας, Τζόρτζια Μελόνι, δήλωσε ότι η συμμετοχή της Ρωσίας «είναι μια απόφαση με την οποία δεν συμφωνεί η κυβέρνηση».

Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι η Μπιενάλε είναι αυτόνομος θεσμός και ότι ο πρόεδρός της είναι «πολύ ικανός».

Από την κριτική επιτροπή στο «βραβείο κοινού»

Μετά την αποχώρηση της επιτροπής, η διοίκηση της Μπιενάλε προχώρησε ουσιαστικά στην αντικατάσταση της επαγγελματικής διαδικασίας αξιολόγησης με ένα σύστημα βραβείου κοινού.

Η κίνηση αυτή αντιμετωπίστηκε από πολλούς με σκεπτικισμό. Αρκετοί σχολίασαν ότι η διαδικασία έμοιαζε περισσότερο με τηλεοπτικό μοντέλο τύπου Eurovision παρά με μία αυστηρή καλλιτεχνική αξιολόγηση.

Οι αντιδράσεις δεν άργησαν να εμφανιστούν. Περισσότεροι από 70 καλλιτέχνες απέσυραν τη συμμετοχή τους από τις βραβεύσεις σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

Το κλίμα είχε ήδη βαρύνει πριν ακόμη ανοίξουν οι πόρτες της Μπιενάλε. Λίγες ημέρες πριν από την έναρξη, το Ιράν απέσυρε τη συμμετοχή του χωρίς εξήγηση, επιβεβαιώνοντας ότι η φετινή διοργάνωση δεν θα κρινόταν μόνο από τα έργα, αλλά και από τις διεθνείς συγκρούσεις που «έμπαιναν» μαζί τους στους εκθεσιακούς χώρους.

Η αποχώρηση του Ιράν δεν φαίνεται να ήταν μια μεμονωμένη απόφαση, αλλά αποτέλεσμα γεωπολιτικών και πρακτικών πιέσεων. Οι περιορισμοί στις μετακινήσεις, οι δυσκολίες στην επικοινωνία και οι συνθήκες αστάθειας επηρέασαν ακόμη και βασικές διαδικασίες μιας διεθνούς συμμετοχής, από τη μεταφορά έργων έως τον συντονισμό των ομάδων παραγωγής.

Οι δρόμοι της Βενετίας

Η ένταση δεν έμεινε στους εκθεσιακούς χώρους.

Λίγο πριν από το επίσημο άνοιγμα, μέλη των Pussy Riot και Femen πραγματοποίησαν κινητοποιήσεις έξω από το ρωσικό περίπτερο, κρατώντας ουκρανικές σημαίες και απελευθερώνοντας καπνογόνα στα χρώματα της Ουκρανίας. Οι διαδηλώτριες φώναζαν συνθήματα κατά της Ρωσίας και της συμμετοχής της στη διοργάνωση.

Παράλληλα, λίγες ημέρες πριν από το επίσημο άνοιγμα, διαδηλωτές της ANGA πραγματοποίησαν πορεία από τους Τζαρντίνι προς το Αρσενάλε ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ.

Στην πορεία συμμετείχαν εργαζόμενοι στον χώρο της τέχνης, ακτιβιστές αλλά και οικογένειες με παιδιά.

Σύμφωνα με καταγγελίες, αστυνομικές δυνάμεις τους απώθησαν με γκλομπ, ενώ ελικόπτερα επιτήρησης πετούσαν πάνω από την πόλη μέχρι αργά τη νύχτα.

Ουδέτερη η Μπιενάλε; Σοβαρά τώρα;

Η Μπιενάλε δεν υπήρξε ποτέ ένας ουδέτερος μηχανισμός· η μορφή της καθορίστηκε κάθε φορά από τις επιλογές εκείνων που τη διοικούσαν. Από την ίδρυσή της, το 1895, χρειάστηκαν δεκαετίες για να φτάσει στο σημερινό μοντέλο: μια κεντρική έκθεση μαζί με εθνικές συμμετοχές σε περίπτερα που ανήκουν στις ίδιες τις χώρες. Υπήρξαν, όμως, και περίοδοι όπου αυτό το σχήμα αμφισβητήθηκε έντονα. Το 1974, για παράδειγμα, η διοργάνωση μετατράπηκε σε πολύμηνη εκδήλωση αλληλεγγύης στη Χιλή, ενώ μέχρι και την πτώση του Τείχους του Βερολίνου συζητήθηκε σοβαρά ακόμη και η κατάργηση των εθνικών εκπροσωπήσεων.

Μέσα σε αυτή την ιστορία συνεχών μεταβολών, η θέση του Μπουταφουόκο ότι η Μπιενάλε είναι «ένας τόπος ανακωχής στο όνομα της τέχνης, του πολιτισμού και της καλλιτεχνικής ελευθερίας» δεν ακούγεται απλώς ως ουδετερότητα, αλλά ως πολιτική επιλογή. Ιδίως αν θυμηθεί κανείς ότι η δομή της Μπιενάλε όπως τη γνωρίζουμε σήμερα διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1930, επί Μουσολίνι, όταν, η διοργάνωση μετατράπηκε σε «εστία προπαγάνδας» και παρουσιάστηκε ως κορυφαία έκφραση του ιταλικού πολιτισμού. Για το φασιστικό καθεστώς, η παρουσία όσο το δυνατόν περισσότερων χωρών με εθνικά περίπτερα είχε ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι τυχαίο ότι τότε η Μπιενάλε αποκαλούνταν συχνά «Γενεύη των τεχνών» — μια διατύπωση που αποκτά νέο βάρος σήμερα, όταν ο Μπουταφουόκο την περιγράφει ως «τον ΟΗΕ της τέχνης, από τον οποίο κανένα έθνος δεν μπορεί να αποκλειστεί».

1974, Libertad para Chile, Τοιχογραφίες που παρουσιάστηκαν στη Μπιενάλε της Βενετίας το 1974, ως πολιτιστική δράση ενάντια στο καθεστώς Πινοσέτ στη Χιλή. Ολόκληρη η διοργάνωση του 1974 ήταν αφιερωμένη στη Χιλή, με εκθέσεις ζωγραφισμένων πάνελ / τοιχογραφιών, θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες. Φωτογραφία: Μάρκο Καπελέτι. Ευγενική παραχώρηση: La Biennale di Venezia. Πηγή: universes.art

Η τέχνη ως πολιτικό πεδίο

Η συζήτηση που προέκυψε από τη Μπιενάλε ξεπερνά τελικά τα γεγονότα μιας μόνο διοργάνωσης.

Η βασική αντίθεση δεν αφορά μόνο το Ισραήλ ή τη Ρωσία. Αφορά κάτι ευρύτερο: κατά πόσο οι καλλιτεχνικοί θεσμοί μπορούν να λειτουργούν ανεξάρτητα από τις γεωπολιτικές συγκρούσεις.

Για δεκαετίες υπήρχε η αντίληψη ότι η τέχνη αποτελεί ένα είδος ουδέτερης επικράτειας — έναν χώρο στον οποίο διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμοί μπορούν να συναντώνται πέρα από συγκρούσεις και εθνικές αντιπαραθέσεις.

Όμως, η ιστορία δείχνει ότι η τέχνη σπάνια υπήρξε πραγματικά ουδέτερη. Στη ναζιστική Γερμανία, ο Γιόζεφ Γκέμπελς αντιλήφθηκε τη δύναμη της εικόνας, του κινηματογράφου και της μαζικής αισθητικής, μετατρέποντας την τέχνη σε εργαλείο προπαγάνδας. Στον αντίποδα, η «Γκουέρνικα» του Πάμπλο Πικάσο έγινε σύμβολο αντίστασης απέναντι στη βία του πολέμου και στον φασισμό. Ενώ, παράλληλα, έργα όπως το Gaza – No Words – See the Exhibit δείχνουν πώς η τέχνη επιχειρεί να λειτουργήσει και ως ιστορική μαρτυρία, μετατρέποντας την εμπειρία του πολέμου σε συλλογική μνήμη.

Από τις αφίσες, τα συνθήματα και τις ταινίες του Γαλλικού Μάη του ’68 μέχρι τα τραγούδια διαμαρτυρίας, τα πολιτικά γκράφιτι και τις περφόρμανς ομάδων όπως οι Pussy Riot, η καλλιτεχνική δημιουργία υπήρξε άλλοτε μηχανισμός επιβολής και άλλοτε φωνή αντίστασης. Υπό αυτή την έννοια, όσα συνέβησαν στη Βενετία δεν αποτελούν εξαίρεση, αλλά συνέχεια μιας μακράς ιστορίας: κάθε φορά που ο κόσμος συγκλονίζεται από πολέμους και κρίσεις, η τέχνη γίνεται και αυτή μέρος της σύγκρουσης.

Επιπλέον, η ίδια η δομή της Μπιενάλε δυσκολεύει αυτή την ιδέα. Τα εθνικά περίπτερα δεν εκπροσωπούν απλώς δημιουργούς. Εκπροσωπούν κράτη. Και όταν ένα κράτος βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνών κρίσεων, είναι σχεδόν αδύνατο να διαχωριστεί πλήρως το έργο από το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιάζεται.

Η φετινή Μπιενάλε έδειξε ίσως κάτι που πολλοί στον χώρο της τέχνης γνώριζαν ήδη αλλά απέφευγαν να παραδεχτούν ανοιχτά: ότι η τέχνη δεν στέκεται απέναντι από την πολιτική.

Αποτελεί κομμάτι της.

Την αντανακλά, τη σχολιάζει, την αμφισβητεί και ορισμένες φορές μετατρέπεται η ίδια σε πεδίο σύγκρουσης. Και στη Βενετία του 2026, αυτή η σύγκρουση έγινε σίγουρα ορατή.