Νίκος Καχτίτσης: «Δεν μου απομένει τώρα παρά ο θάνατος»

Αν δεν υπήρχαν οι λίγοι αφοσιωμένοι φίλοι του, ο ποιητής και πεζογράφος Νίκος Καχτίτσης (1926-1970) θα είχε ίσως ξεχαστεί και σαν όνομα. Και θα ’ταν περίπου φυσικό, αφού έζησε τα 18, απ’ τα συνολικά 44, χρόνια του —τα μισά σχεδόν— στο εξωτερικό, σ’ άλλες ηπείρους μάλιστα, ανήμπορος να υπερασπιστεί και να προβάλει το, λιγοστό άλλωστε, έργο του. Που, κι αυτό, είχε δημοσιευθεί σ’ ελάχιστα αντίτυπα, κι εξαντληθεί.

Ακριβώς όμως η αυτοεξορία του, η απομάκρυνση από την πατρίδα, δημιούργησε στον Καχτίτση την ανάγκη επαφής μετά των φίλων, τον εθισμό στην αλληλογραφία, την ευχαρίστηση κι ανακούφιση της γραπτής επικοινωνίας, που κατέληξε να γίνει μέρος και προέκταση της λογοτεχνίας του, που υπήρξε άλλωστε, σχεδόν στο σύνολό της, εξομολογητική κι απολογητική, «λογοτεχνία του εσωτερικού χώρου», όπως σημειώνει κι ο καθηγητής Π. Δ. Μαστροδημήτρης («Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία», σ. 166, δ’ έκδ.).

«ΤΑ ΝΕΑ», 15.6.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Εξαντλημένη έως χθες η πεζογραφία του, άγνωστη σε λεπτομέρειες η ζωή του, αδημοσίευτη (πλην δειγμάτων) η τεράστια καθώς φαίνεται αλληλογραφία του, καθιστούσαν τον Νίκο Καχτίτση κάτι σαν «μαγική εικόνα». Τελικά, πώς να κρίνει ο φιλομαθής αναγνώστης; Να πιστέψει τον Ηλία Πετρόπουλο, που διακηρύσσει «με εμπάθειαν, πως αυτός ο Ν. Κ. είναι κάποιος σπουδαιότατος νεοέλλην πεζογράφος» («Μνήμη Νίκου Καχτίτση», Αθήνα 1972, αναλώμασιν του περιοδικού «Φάσμα»), ή τον έτερο φίλο του Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλο, που αναγγέλλει πως (ελπίζει σύντομα) ο Κ. «θα αναδειχθεί ο μέγιστος αλληλογράφος της νεοελληνικής γραμματείας»; («Το Βήμα της Κυριακής», 19.5.85). Φαίνεται πως ήρθε το πλήρωμα του χρόνου:  τα εμπόδια —οικογενειακά και άλλα— παραμερίζονται· ήδη άρχισαν να κυκλοφορούν τα πεζογραφήματα και προαναγγέλλονται τόμοι αλληλογραφίας. Έτσι, θα μπορούμε να θέσουμε τα χέρια μας «επί τον τύπον των ήλων» και, 15 χρόνια μετά το θάνατό του, ν’ ανακαλύψουμε, επιτέλους, τον παράξενο νεκρό των 44 ετών, που —όπως έγραφε ο Πετρόπουλος— «άγνωστος εν τάφω σιωπών, απαιτεί το βάθρο του».

Σύμφωνα με τη μοναδική πηγή, τον Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλο, ο Ν. Καχτίτσης γεννήθηκε το 1926 στη Γαστούνη Ηλείας, όπου ο πατέρας του υπηρετούσε ως σιδηροδρομικός (των τότε ΣΠΑΠ). Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη Μανωλάδα και τα εφηβικά του κυρίως στην Πάτρα. Νεότατος επιδόθηκε στη σπουδή ξένων γλωσσών και το 1947 υπηρέτησε στο στρατό —στην καρδιά του Εμφυλίου!— ως αξιωματικός διερμηνέας. Μόλις απολύθηκε, φαίνεται, άρχισε τα ταξίδια («Είχα την εσφαλμένη επιθυμία να ταξιδεύω…» θα πει στον αδελφό του Όθωνα, μάλλον αργά, παραμονές του θανάτου του). Το 1952 πήγε στην Αφρική (γαλλικό Καμερούν), και, σε συνέχεια, στη Δυτική Ευρώπη.

Για το Καμερούν έγραψε —«εξαίρετες» λέει ο Η. Χ. Π.— ανταποκρίσεις στην «Ελευθερία» του Κόκκα, «χωρίς ποτέ να πληρωθεί». Το 1956 διέσχισε τον Ατλαντικό. Εγκαταστάθηκε στον Καναδά (Μόντρεαλ), όπου έκανε τον καθηγητή αγγλικής και γαλλικής κι αργότερα διορίστηκε διερμηνέας στα καναδικά δικαστήρια (οι ομογενείς του Καναδά τον ήξεραν ως «Νικ»).

Με οξεία λευχαιμία επέστρεψε στην Πάτρα, όπου και πέθανε 25 του Μάη 1970, μεσούσης της δικτατορίας. Τον έθαψαν —λέει ο αδελφός του— «αφού του ελέχθησαν μερικά λόγια από τον λογοτέχνη Μανόλη Πράτσικα, στον (οικογενειακό) τάφο μας, μαζί με τ’ άγια κόκαλα των γονέων μας, το δειλινό της 26 Μαΐου…» («Πατρίς» Πύργου, 9.9.70).

[…]

Βέβαια, εγώ δημοσιογραφία κάνω, δεν τολμώ να εισβάλω στο χώρο της νεοελληνικής φιλολογίας. Κανένας δε μου απαγορεύει, ωστόσο, ν’ αναρωτηθώ: μήπως δεν είναι απλή σύμπτωση το γεγονός ότι αρκετοί εκπρόσωποι της πρώτης μεταπολεμικής λογοτεχνικής γενιάς ξενιτεύτηκαν για ένα διάστημα —μεγαλύτερο ή μικρότερο— στην Αφρική; Εντελώς πρόχειρα αναφέρω, εκτός απ’ τον Καχτίτση (τα είπαμε ήδη για το Καμερούν): τον Αντώνη Σαμαράκη, που εργάστηκε χρόνια στη Μαύρη Αφρική, σε υπηρεσίες οργανώσεων των Ηνωμένων Εθνών (αν δεν κάνω λάθος), κι ολοφάνερα τόσο τον έχει σημαδέψει κείνη η περίοδος, ώστε να δώσει πρώτος το «παρών» στην πρόσφατη ανθρωπιστική «Μάχη της Αιθιοπίας»· τον αξέχαστο ποιητή και κριτικό κι αγωνιστή Δημήτρη Δούκαρη, που κι αυτός άφησε για χρόνια τη μετεμφυλιακή Αθήνα, για να ζήσει στη Σενεγάλη ή τη Μοζαμβίκη, στη Μαύρη Αφρική πάντως· τέλος, ο αλησμόνητος και αγαπητός Γιώργος Ιωάννου δεν ξενιτεύτηκε στη Λιβύη, όπου και δίδασκε σ’ ελληνικά σχολεία;

Βέβαια, καθένας πήγε αλλού και γι’ άλλους λόγους. Μήπως όμως είναι εξεταστέο αν λειτούργησε κι ένα «Σύνδρομο Αρτούρ Ρεμπό», μια φυγή στα χνάρια του ποιητή του «Μεθυσμένου Καραβιού», που κι αυτός —σύμπτωση καθαρή, ασφαλώς— γύρισε όπως κι ο Νίκος Καχτίτσης στο πάτριο έδαφος, ίσα-ίσα για να πεθάνει; Δεν ξέρω. Μου πέρασε μια ιδέα και την είπα. Αυτά οι φιλόλογοι ας τα εξετάσουν.

«Σπουδαιότατος νεοέλλην πεζογράφος» —που λέει ο φίλος μου Ηλίας Πετρόπουλος— ίσως δεν πρόφτασε να γίνει ο Καχτίτσης. Και μιαν εικόνα, όμως, να διαβάσεις από τα αφηγήματά του, ένα απόσπασμα μόνον, ανακαλύπτεις ευθύς αμέσως πως είχε το πάθος της λογοτεχνίας, στόφα συγγραφέα, μια φαντασία οργιαστική, κοχλάζοντα εσωτερικό κόσμο, προσωπικό ύφος, μια γραφή που ολοφάνερα εξελισσόταν από βιβλίο σε βιβλίο. […]

Στον «Εξώστη» (σ.σ. νουβέλα του Καχτίτση, που πρωτοεκδόθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1964), λοιπόν […], ο Καχτίτσης μάς παραμυθιάζει, όπως ο Ουμπέρτο Έκο στο «Όνομα του Ρόδου»: δήθεν, λέει, στο υπόγειο ενός βιβλιοπωλείου, μέσα σ’ ένα σωρό άχρηστα χαρτιά, νοτισμένα από μια τροπική μούχλα, ανακάλυψε τα χειρόγραφα, τα οποία και θέτει «στη διάθεση του φιλόμουσου ελληνικού κοινού».

«Πρόκειται», προσθέτει ο… ευρών, «για το ιστορικό των τελευταίων στιγμών ενός που έχει να δώσει λόγο για τις πράξεις του». Πράγματι, ο ήρωας, που αφηγείται στο πρώτο πρόσωπο, «πρώην αρχαιοπώλης και ιδιοκτήτης ξενοδοχείων, και πάλαι ποτέ επιφανής κάτοικος της πόλης Γάνδης» —πάλι αυτή η Γάνδη!—, κατοικεί από επταετίας ολομόναχος σε έπαυλη παραποτάμια της Κεντρικής Αφρικής, τόσο μεγάλη που μπορεί «να στεγάσει ένα λόχο». Προφανώς, στη μακρινή πατρίδα του έχει διαπράξει ακατονόμαστα και αδιευκρίνιστα εγκλήματα κατά τη διάρκεια του τελευταίου Μεγάλου Πολέμου· αναγκαστικά αυτοεξόριστος, ζει με τις τύψεις και τους εφιάλτες του ανάμεσα στον «στοιχειωμένο» εξώστη της έπαυλης και τους αποικιακούς χώρους υποδοχής του τοπικού ξενοδοχείου, όπου και διαλέγεται μ’ έναν κομπαστή και αλαζόνα συνταγματάρχη, με του οποίου την κόρη «Ενδώρα» έχει πάντα ένα ραντεβού «στο προσεχώς».

«Εν γνώσει των συνεπειών του νόμου περί ψευδούς δηλώσεως», λοιπόν, ο ήρωας δηλοί υπευθύνως ότι: βρίσκεται από ψυχολογικής απόψεως στα πρόθυρα της καταστροφής· οικονομικώς, κοντεύει να καταρρεύσει· η υγεία του έχει κλονισθεί στο απροχώρητο. Αϋπνίες, πολυχρόνιο άγχος και αφρικανικοί ρευματισμοί τον έχουν τσακίσει: «Δεν μου απομένει τώρα παρά ο θάνατος».

Μέσα σε μιαν ηθελημένη αοριστία, στα εφτά κεφάλαια του κυρίως βιβλίου, βιώνουμε τους ξυπνητούς εφιάλτες του αντι-ήρωα του Κ., που περνάει συνεχώς από την αγωνία στην απελπισία και από την απελπισία στον πανικό.

Σημασία δεν έχει πια το άπιαστο περιεχόμενο, η πλοκή που γλιστράει από ασάφεια σε ασάφεια, αλλά η γραφή, ο χειρισμός της γλώσσας, το τέντωμα των νεύρων μέσω του στραγγαλισμού των νοημάτων και της αυτοκαταστροφικής μανίας του αφηγητή, που προκλητικά σιχαίνεται τον εαυτό του… για να τον σιχαθούμε κι εμείς! Ένα τετράπτυχο «Επίμετρο» ολοκληρώνει τον τρελό-τρελό κόσμο του Καχτίτση, που, αυτοβιογραφούμενος, αναγγέλλει την απόφασή του να εγκαταλείψει την Αφρική: «Λέω να πάω στην Αμερική, και να χαθώ στην πολυκοσμία, στο χάος των γκρίζων δρόμων».

Όμως, για να θυμηθούμε και τον Καβάφη, ο ήρωας του Κ. «έτσι που τη ζωή του χάλασε εδώ, σ’ όλη τη γη τη χάλασε». Δεν υπάρχει σωτηρία. Καταλήγει:

«Δεν ξέρω τι δυσκολίες θα βρω. Δεν ξέρω πότε θα πεθάνω. Δεν ξέρω αν είναι αρκετή η τιμωρία που επιβάλλω στον εαυτό μου. Ήξερε τι έλεγε ο διοικητής όταν υποσχόταν να μ’ αφήσει να βράσω με το ζουμί μου. Στην εξομολόγησή μου δεν κατόρθωσα τελικά να μιλήσω για τα πραγματικά μου εγκλήματα, μπροστά στα οποία αυτά που διηγήθηκα δεν είναι τίποτα.

»Ακούω που έρχεται ο υπηρέτης με το δίσκο. Δε θα τ’ αγγίξω το φαΐ. Δεν ξέρω όμως αν καταφέρω να εφαρμόσω τη νηστεία από τώρα… Δεν ξέρω… Δεν ξέρω…»

Δεν ξέρω αν περισσεύουν οι τόσο ερεθιστικές παράγραφοι στη φτωχή μεταπολεμική πεζογραφία μας. Ας προσέξουμε γι’ αυτό, κάπως ιδιαίτερα, την «περίπτωση Καχτίτση».

*Κείμενο του καταξιωμένου δημοσιογράφου, κριτικού (κινηματογράφου και βιβλίου) και μεταφραστή Κώστα Σταματίου (1929-1991), που έφερε τον τίτλο «Η περίπτωση Καχτίτση» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 15 Ιουνίου 1985.

Ο λογοτέχνης Κώστας Καχτίτσης, ο άτυχος αγνοημένος των ελληνικών γραμμάτων —έτσι τον χαρακτήρισε η πατρινή λογοτέχνιδα και παιδική του φίλη Μαρία Μανωλάκου—, απεβίωσε στην Πάτρα στις 25 Μαΐου 1970.

Στο σύντομο ταξίδι του στον επίγειο κόσμο, διάρκειας 44 μόλις ετών, ο Καχτίτσης επιδόθηκε με πάθος στα δύο εκείνα πράγματα που κατεξοχήν τον έτρεφαν: τη λογοτεχνία και την αλληλογραφία με τους φίλους του.

Αναλυτικές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του Νίκου Καχτίτση μπορείτε να βρείτε στα παλαιότερα άρθρα μας που είναι αφιερωμένα στη μνήμη του.