Την ώρα που οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή προκαλούν παγκόσμια ανησυχία, ένα έργο του Βίνσεντ βαν Γκογκ που παραμένει φυλαγμένο στις αποθήκες του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης αποκτά μια απρόσμενη επικαιρότητα. Η λιθογραφία «Στην Πύλη της Αιωνιότητας» (At Eternity’s Gate), ένα από τα πιο συγκινητικά έργα της πρώιμης περιόδου του ζωγράφου, μοιάζει σήμερα να συνομιλεί με την ανθρώπινη αγωνία μιας εποχής γεμάτης αβεβαιότητα.

Η λιθογραφία ενός ηλικιωμένου άνδρα

Το έργο δημιουργήθηκε τον Νοέμβριο του 1882, όταν ο Βαν Γκογκ ζούσε στη Χάγη. Στη λιθογραφία απεικονίζεται ένας ηλικιωμένος άνδρας σκυμμένος, με το κεφάλι χωμένο μέσα στα χέρια του. Ο ζωγράφος τον περιέγραφε ως έναν «ορφανό άνδρα», έναν τρόφιμο του τοπικού γηροκομείου.

Από τη συγκεκριμένη λιθογραφία έχουν διασωθεί μόλις επτά αντίτυπα. Σε ένα από αυτά ο καλλιτέχνης πρόσθεσε τον τίτλο με μελάνι, γράφοντάς τον στα αγγλικά. Εκείνη την περίοδο προσπαθούσε να βρει δουλειά ως εικονογράφος στο Λονδίνο, αν και τελικά οι προσπάθειές του δεν είχαν αποτέλεσμα.

Το μοντέλο του έργου έχει ταυτοποιηθεί ως ο Αντριανούς Ζάιντερλαντ, ένας 72χρονος άνδρας με χαρακτηριστικές φαβορίτες που πόζαρε αρκετές φορές για τον Βαν Γκογκ. Παρά τη δραματική στάση του στο έργο, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ήταν βαριά άρρωστος. Αντίθετα, έζησε μέχρι τα 87 του χρόνια — μια ιδιαίτερα μεγάλη ηλικία για την εποχή.

Πηγή: The Art Newspaper

Από την Ολλανδία στο Ιράν

Ο Βαν Γκογκ χάρισε το αντίτυπο με την ιδιόχειρη επιγραφή στον φίλο του και επίσης καλλιτέχνη Άντον φαν Ράπαρντ. Μετά από διάφορες ιδιωτικές συλλογές, η λιθογραφία αγοράστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 από τον Αμερικανό επιχειρηματία Νέλσον Ροκφέλερ και τη σύζυγό του Μέρι Ροκφέλερ, όταν εκείνος ήταν αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών.

Στη συνέχεια το έργο πέρασε στον έμπορο τέχνης Γιουτζίν Θο στη Νέα Υόρκη. Εκείνος το πούλησε το 1975 έναντι 65.000 δολαρίων στη Φαράχ Παχλαβί, σύζυγο του Σάχη του Ιράν. Η Παχλαβί στήριζε τότε τη δημιουργία του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης, το οποίο άνοιξε τις πύλες του το 1977.

Ωστόσο, λίγο μετά τα εγκαίνια του μουσείου ξέσπασε η Ιρανική Επανάσταση. Το 1979 ο Σάχης ανατράπηκε και την εξουσία ανέλαβε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, εγκαθιδρύοντας την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Μέσα στο νέο πολιτικό κλίμα, πολλά δυτικά έργα τέχνης κρίθηκαν ακατάλληλα και αποσύρθηκαν από τη δημόσια θέα. Έτσι, το έργο του Βαν Γκογκ παρέμεινε για μεγάλα χρονικά διαστήματα κλεισμένο στις αποθήκες του μουσείου.

Η τελευταία περίοδος του Βαν Γκογκ

Το θέμα του έργου επανήλθε στη ζωγραφική του Βαν Γκογκ επτά χρόνια αργότερα. Τον Μάιο του 1890 δημιούργησε μια μεγαλύτερη, έγχρωμη εκδοχή σε μορφή πίνακα, ενώ βρισκόταν στο ψυχιατρικό άσυλο κοντά στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς στη Γαλλία.

Η μορφή του ηλικιωμένου άνδρα με τα σφιγμένα χέρια αποπνέει έντονη ψυχική ένταση. Πολλοί ιστορικοί τέχνης θεωρούν ότι ο καλλιτέχνης αποτύπωσε μέσα από αυτή τη στάση τη δική του εσωτερική αγωνία. Λίγο πριν ξεκινήσει το έργο, ο γιατρός του ασύλου Τεοφίλ Πεϊρόν είχε γράψει στον αδελφό του ζωγράφου, Τεό βαν Γκογκ, ότι ο Βίνσεντ περνούσε μια περίοδο βαθιάς κατάθλιψης.

Το έργο συχνά ερμηνεύεται ως μια ιδιότυπη αυτοπροσωπογραφία — όχι επειδή απεικονίζει τον ίδιο, αλλά επειδή εκφράζει την ψυχική του κατάσταση. Λιγότερο από τρεις μήνες μετά την ολοκλήρωση του πίνακα, ο Βαν Γκογκ αυτοκτόνησε.

Πολιτιστική κληρονομιά σε κίνδυνο

Σήμερα η λιθογραφία πιθανότατα παραμένει ασφαλής σε αποθηκευτικό χώρο του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης, το οποίο έκλεισε μετά τις στρατιωτικές επιθέσεις της 28ης Φεβρουαρίου. Ωστόσο, πολλά μουσεία, ιστορικά μνημεία και αρχαιολογικοί χώροι στο Ιράν βρίσκονται πλέον σε κίνδυνο.

Στις 9 Μαρτίου αναφέρθηκαν ζημιές σε ιστορικά κτίρια στην πόλη Ισφαχάν, που υπήρξε πρωτεύουσα της δυναστείας των Σαφαβιδών τον 17ο αιώνα, ενώ πλήγματα καταγράφηκαν και στο Παλάτι Γκολεστάν στην Τεχεράνη.

Μάλιστα, στα τέλη Φεβρουαρίου μια βόμβα έπεσε στον ίδιο δρόμο όπου βρίσκεται το μουσείο, περίπου ένα χιλιόμετρο μακριά. Όπως σημειώνουν παρατηρητές, τα έργα τέχνης μπορεί να προστατεύονται σε αποθήκες — όμως οι κάτοικοι της πόλης δεν έχουν την ίδια ασφάλεια.

*Με πληροφορίες από: The Art Newspaper, Κεντρική Φωτογραφία: The Art Newspaper

Ειδήσεις Σήμερα: