Άρης Αλεξάνδρου: Ένας από αυτούς που αγάπησαν, ίσως υπερβολικά, την αλήθεια

Το ανεξήγητο

Τα συρματοπλέγματα, καταλαβαίνετε,
το στρατόπεδο
συρρικνωνόταν κάθε μέρα, τα σύρματα
προχωρούσαν προς τα πάνω μας,
απ’ όλες τις πλευρές,
τ’ αστέρια κάθε μέρα πιο χαμηλά,
τα σκουριασμένα σύρματα πιο κοντά,
το στρατόπεδο πιο στενό,
σκουριασμένο φως
σιδερένια αστέρια πέφτανε κάθε μέρα
καταλαβαίνετε;

Όχι, δεν καταλάβαιναν. Σώπασε.
Ακόμα κι αυτός δε μπορούσε να εξηγήσει πώς
τ’ αστέρια έγιναν ακάνθινο στεφάνι
σαν να μη συμβαίνει τίποτα
πώς καταφέραμε να φορέσουμε
ένα στεφάνι συρματοπλέγματα
σαν να ’ταν καπέλο.

Αποδοχή

Εκτός από τον ουρανό χωρίς πουλιά
τα μουσκεμένα ονόματα των δρόμων
τα κάποτε νησιά που όλα βουλιάξαν
σαν ένα ξεχασμένο μάθημα γεωγραφίας.
Εκτός από τη γλώσσα μου που έχασα για πάντα
τις λέξεις μου που μεταφράζω με το λεξικό
χωρίς ιστορία χωρίς γη χωρίς νερό.
Εκτός από τη σχεδόν οδύνη
της τρίτης εξορίας μου
— είμαι καλά

Δύο ποιήματα του αξιολογότατου λογοτέχνη και μεταφραστή Άρη Αλεξάνδρου γραμμένα στη γαλλική γλώσσα (είχαν δημοσιευτεί μεταφρασμένα στην εφημερίδα «Τα Νέα», στο φύλλο της 29ης Μαρτίου 1986, μερίμνη του καταξιωμένου δημοσιογράφου και μεταφραστή Κώστα Σταματίου).

Ο πολυγραφότατος Άρης Αλεξάνδρου (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Αριστοτέλη Βασιλειάδη), πνευματικός άνθρωπος με πολυσχιδή δράση, έφυγε από τη ζωή στις 2 Ιουλίου 1978, προδομένος από την καρδιά του και σε ηλικία μόλις 56 ετών.

Ο Άρης Αλεξάνδρου σε φωτογραφία φοιτητικής ταυτότητας, ΑΣΟΕΕ, 1942

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.5.1997, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στην κορυφή των πνευματικών δημιουργημάτων του Αλεξάνδρου τοποθετείται αναμφίβολα το μυθιστόρημα Το κιβώτιο, ένα αριστούργημα του ελληνικού λογοτεχνικού μοντερνισμού, που εκδόθηκε το 1975 και μεταφράστηκε σε αρκετές γλώσσες.

Ο Αλεξάνδρου περιγράφει στο Κιβώτιο το σύγχρονο Ατρειδικό κύκλο της Αριστεράς, όπως ανέφερε πολύ εύστοχα σε σχετικό άρθρο του ο τεχνοκριτικός Κώστας Σταυρόπουλος.

Με το ποιητικό έργο του (Ακόμα τούτη η άνοιξη, 1946, Άγονος γραμμή, 1952, Ευθύτης οδών, 1959) ο Αλεξάνδρου διέγραψε την πορεία από τον στρατευμένο υπέρ του κομμουνισμού λόγο στην έκφραση της απογοήτευσης για το μάταιο των αγώνων και στην ειρωνεία.

Ως πρωτοκλασάτος μεταφραστής ο Αλεξάνδρου συνεργάστηκε επί σειράν ετών με τις εκδόσεις Γκοβόστη.

Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, καθοριστική υπήρξε η συμβολή του στη διάδοση του έργου των μεγάλων της ρωσικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα.

Ο Αλεξάνδρου, που βίωσε μεταξύ πολλών άλλων την εξορία αλλά και την πλήρη ρήξη με τη διαβόητη «επίσημη κομματική γραμμή», παρέμεινε έως το τέλος του βίου του ένας αγνός ιδεολόγος, ένας άδολος αγωνιστής της Αριστεράς.

Ο Ζακ Λακαριέρ (Jacques Lacarrière, 1925-2005), αξιομνημόνευτος γάλλος διανοούμενος, συγγραφέας, ελληνιστής και μεταφραστής, έγραψε για τον Αλεξάνδρου τα εξής:

Βαθύτατα αντιδογματικός, άρα αντισταλινικός, αναγκάστηκε ν’ απομακρυνθεί από το Κομμουνιστικό Κόμμα, και το μυθιστόρημά του («Το κιβώτιο»), αληθινό αριστούργημα μαύρου χιούμορ και συμβόλων με πολιτική σημασία, είναι μάρτυρας αυτής της κριτικής απομάκρυνσης. Μετά το πραξικόπημα του Απρίλη του ’67 αναγκάστηκε να (αυτο)εξοριστεί στη Γαλλία (όπου πέθανε το 1978), ενώ επιτέλους εκδιδόταν στα γαλλικά το βιβλίο του.

Ο Ζακ Λακαριέρ

Τα ποιήματά του φέρουν ολοφάνερα τα ίχνη αυτών των δοκιμασιών και των δύσκολων ετών. Σύντροφος άλλων εξόριστων συγγραφέων και ποιητών, όπως ο Γιάννης Ρίτσος ή ο Αντρέας Φραγκιάς, ο Αλεξάνδρου έδωσε στην ποίησή του ένα εντελώς ιδιαίτερο κλίμα και ύφος, ταυτόχρονα κοφτό και πικρό, ακριβές αλλά και πλούσιο σε εικόνες. Πράγματι, μαντεύει κανείς πολλήν ανομολόγητη τρυφερότητα πίσω από τον συχνά ανελέητο ρεαλισμό των διαπιστώσεών του.

Ο Άρης Αλεξάνδρου σπάνια γνώρισε στιγμές ελευθερίας και ποιητικής δημιουργίας στη ζωή του. Γι’ αυτό και οι σχετικά περιορισμένες μαρτυρίες του ταλέντου του που μας έμειναν, είναι ακόμη πιο πολύτιμες. […] Χαιρετίζουμε έναν παράξενο, απαιτητικό και από πολύν καιρό απογοητευμένο ποιητή, που όμως διατήρησε ανέπαφη την εσωτερική του ελευθερία. Όπως όλοι αυτοί που αγάπησαν, ίσως υπερβολικά, την αλήθεια.