Συνθήκη Λωζάννης: Χρεία εμπράγματου πατριωτισμού

Στις 24 Ιουλίου 1923, ημέρα Τρίτη και ώρα 3:30 μ.μ., υπογράφτηκε η περίφημη Συνθήκη της Λωζάννης, με την οποία καταργήθηκε οριστικά η Συνθήκη των Σεβρών και ενταφιάστηκε διά παντός το όραμα της Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, η περίφημη Μεγάλη Ιδέα, που είχε καταφέρει να υλοποιήσει μέχρις ενός ορίου ο Ελευθέριος Βενιζέλος αξιοποιώντας την ευνοϊκή για τη χώρα μας διεθνή συγκυρία και ασκώντας μια άκρως αποτελεσματική διπλωματία.

Η εν λόγω συνθήκη ειρήνης (συνομολογήθηκε μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ιαπωνίας, της Ελλάδας, της Ρουμανίας και του Βασιλείου των Σέρβων, των Κροατών και των Σλοβένων αφενός και της Τουρκίας αφετέρου) αποτελείται από 143 άρθρα, μαζί με 17 συναφείς συμβάσεις, δηλώσεις και πρωτόκολλα.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 25.7.1923, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τη συνθήκη ειρήνης υπέγραψε εξ ονόματος της επαναστατικής κυβέρνησης του Στυλιανού Γονατά, της ηττημένης και διπλωματικά απομονωμένης Ελλάδας, ο Βενιζέλος, ο πάλαι ποτέ θριαμβευτής των Σεβρών. Και το έπραξε αυτό με «βαθείαν μελαγχολίαν» αλλά και «με την συναίσθησιν ότι προσφέρει υπηρεσίαν εις την χώραν». Πρώτιστα, όμως, το έπραξε με απόλυτη επίγνωση της σκληρής μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή πραγματικότητας, που συνέθεταν από κοινού η αδιαλλαξία των Τούρκων και η αναλγησία των άλλοτε Συμμάχων.

Την 1η Φεβρουαρίου 2023 το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» είχαν διοργανώσει συζήτηση στρογγυλής τραπέζης με τίτλο «Η Συνθήκη της Λωζάννης από το χθες στο σήμερα».

Στην εκδήλωση, που είχε πραγματοποιηθεί στην αίθουσα της Γερουσίας του μεγάρου της Βουλής, είχαν συμμετάσχει ως εισηγητές-συνομιλητές η Ντόρα Μπακογιάννη, η Σία Αναγνωστοπούλου και ο Ευάγγελος Βενιζέλος.

Από την τοποθέτηση του διαπρεπούς νομικού και πρώην υπουργού Εξωτερικών, που έφερε τον τίτλο «Η Συνθήκη της Λωζάννης ως παράμετρος της εθνικής στρατηγικής εκατό χρόνια μετά την υπογραφή της», προέρχονται τα ακόλουθα αποσπάσματα:

Αυτό που συνήθως ονομάζεται «Συνθήκη της Λωζάννης» είναι μια εκτεταμένη δέσμη διεθνών πράξεων, συνθηκών, πρωτοκόλλων και δηλώσεων. Η τελική πράξη η οποία υπεγράφη στη Λωζάννη φέρει τον αριθμό XXVIII. Όλη αυτή η δέσμη, που είναι γνωστή συνεκδοχικά ως «Συνθήκη της Λωζάννης», κυρώθηκε από την Ελλάδα στις 25 Αυγούστου 1923 (ΦΕΚ Α’ 238), με νομοθετικό διάταγμα της επαναστατικής κυβέρνησης.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσέρχεται στις εργασίες της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης

Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι πρωτίστως η συνθήκη της ήττας για την Ελλάδα σε σχέση με τη Συνθήκη των Σεβρών. Σε σχέση με το όραμα, με την αισιοδοξία, με την προσδοκία, αλλά και την παρεξήγηση ίσως που προκάλεσε η Συνθήκη των Σεβρών, η οποία, θυμίζω, υπεγράφη αφού είχε αρχίσει η Μικρασιατική Εκστρατεία. Άρα δεν είναι η Συνθήκη των Σεβρών που επέβαλε στην Ελλάδα την απόφαση να ανταποκριθεί στη βρετανική πρόσκληση και να βρεθεί στη Σμύρνη, στην Ιωνία. Είχαν άλλωστε προηγηθεί οι εμπειρίες του 1914 και η ανάγκη να υποδεχθούμε στο μητροπολιτικό έδαφος ένα πρώτο μεγάλο κύμα προσφύγων από τη Μικρά Ασία.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπογράφει τη Συνθήκη της Λωζάννης (πηγή: Ίδρυμα Ιστορίας Ελευθερίου Βενιζέλου)

Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι επίσης ένα πολύ μεγάλο δίδαγμα, γιατί μας θυμίζει τους λόγους για τους οποίους φτάσαμε σε αυτή, μας θυμίζει ότι χρειάζεται να έχουμε, στην άσκηση της εξωτερικής πολιτικής και στη χάραξη της εθνικής στρατηγικής, ενότητα, συναίνεση, αρραγές εθνικό μέτωπο, στρατηγικό ειρμό. Να αντιλαμβανόμαστε τον διεθνή συσχετισμό, να καταλαβαίνουμε τι σημαίνει σύμμαχος και έως πού φτάνει, όχι όπως εμείς φανταζόμαστε, αλλά όπως τα δικά του συμφέροντα το υπαγορεύουν, να κατανοούμε τι πραγματικά θέλει το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, για να μη μιλήσω για χώρες όπως η Γαλλία ή η Ιταλία. Χρειάζεται όχι μόνον αίσθηση του συσχετισμού των δυνάμεων, αλλά και της δυναμικής τους, χρειάζονται ένοπλες δυνάμεις με μέσα και προσωπικό, και όλες οι παράμετροι εθνικής ισχύος: η πολιτική, η οικονομική, η αξιακή. Και, βέβαια, πάνω απ’ όλα, μια ισχυρή αίσθηση ιστορίας, γεωγραφίας, γνώση του άλλου, ένας πατριωτισμός εμπράγματος, και όχι ρητορικός ή μαξιμαλιστικός.

Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, αλλά και η αρχή της σύγχρονης Ελλάδας στην πραγματικότητα, διότι ενοποιεί τον χώρο και τον πληθυσμό, τον ομογενοποιεί και βρίσκεται στη βάση του σχηματισμού μιας πολύ ισχυρής εθνικής ταυτότητας. Αλλά ενδεχομένως είναι και η μήτρα του «ελλαδισμού», μιας Ελλάδας εσωστρεφούς, μιας Ελλάδας που χάνει τον κοσμοπολιτισμό της.

[…]

Η τουρκική αντιπροσωπεία στη Λωζάννη

Η Λωζάννη δεν είναι ελληνοτουρκική, δεν είναι βαλκανική, δεν είναι καν ευρωπαϊκή. Η Λωζάννη ασχολείται ρητά, επίσημα, με όλα τα σημερινά ανοιχτά μέτωπα: με τη Συρία, τη Λιβύη, το Μεσανατολικό, τον Καύκασο, το Ιράν, το Ιράκ και πρωτίστως το Κουρδικό. Η Λωζάννη είναι μεγάλη νίκη της Τουρκίας σε σχέση με το Κουρδικό. Σε αντίθεση με τη Συνθήκη των Σεβρών, η Συνθήκη της Λωζάννης αποκλείει τον σχηματισμό κουρδικού κράτους.

[…]

Από τις 28 πράξεις, ιδιαίτερη σημασία έχουν η Συνθήκη της Ειρήνης, η Συνθήκη περί μειονοτήτων, η Συνθήκη περί ανταλλαγής πληθυσμών, η Συνθήκη για το καθεστώς των Στενών: όλα αυτά είναι η Λωζάννη. Η ανταλλαγή των πληθυσμών δεν είναι καινοφανής. Έχει προηγηθεί ανταλλαγή των πληθυσμών με τη Συνθήκη του 1913, με τη Συνθήκη του 1914, με τη Συνθήκη του Νεϊγύ το 1919· γνωρίζουμε ότι υπάρχει το φαινόμενο αυτό την εποχή εκείνη.

[…]

Ο Ισμέτ πασάς υπογράφει τη Συνθήκη της Λωζάννης

Η Λωζάννη ασχολείται με τα νησιά του Αιγαίου, τα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου — χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι, άλλοτε εμφανίζονται ως νήσοι της Ανατολικής Μεσογείου και άλλοτε ως νήσοι του Αιγαίου. Η Συνθήκη της Λωζάννης είναι κρίσιμη για τη μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη, αλλά βεβαίως και για το καθεστώς της Ίμβρου, της Τενέδου, των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, οι οποίοι περιγράφονται στη Συνθήκη περί ανταλλαγής ως «Έλληνες της Κωνσταντινούπολης», ενώ η ανταλλαγή γίνεται μεταξύ Ελλήνων ορθοδόξων κατά το θρήσκευμα υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και μουσουλμάνων το θρήσκευμα υπηκόων της Ελλάδος.

[…]

Η Λωζάννη, λοιπόν, είναι ζωντανή πολιτικά και διπλωματικά, και πρέπει να την ερμηνεύουμε εντεταγμένη στο ιστορικό της υπόβαθρο, αλλά και εντός των σημερινών συσχετισμών. Είμαστε διατεθειμένοι και είναι ορθό να αναθεωρήσουμε την καταστατική εθνική επιλογή μας ότι η Ελλάδα δημιουργήθηκε ως κράτος, ώστε από κοινού με την Οθωμανική Αυτοκρατορία να ανακόπτει την κάθοδο της Ρωσίας στις θερμές θάλασσες, σύμφωνα με το περιβόητο κείμενο του Μαυροκορδάτου, το Coup d’œil sur la Turquie (σ.σ. «Συνοπτικά περί της Τουρκίας»), που το έγραψε για
να το στείλει στον Μέτερνιχ; Προτιμούμε μια Τουρκία που δεν είναι δυτική, που δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ; Θα θέλαμε η Ελλάδα να είναι αυτή η ίδια το «προκεχωρημένο φυλάκιο» της Δύσης σε σχέση με την Τουρκία και σε σχέση με όλα τα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας, δηλαδή να έχουμε την απευθείας επαφή με όλη τη γραμμή Συρία – Ιράκ – Ιράν κ.λπ.;

Η ελληνική αντιπροσωπεία στη Λωζάννη, με καθιστούς, από αριστερά, τους Δημ. Κακλαμάνο, Ελ. Βενιζέλο, Ανδρ. Μιχαλακόπουλο και Αλ. Μαζαράκη (πηγή: Ιστορικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη, Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου)

Αυτή είναι μια ερώτηση η οποία βεβαίως συνδέεται και με ένα άλλο κεφάλαιο της Λωζάννης, καθώς, όπως ήδη ανέφερα, η Λωζάννη αναγνωρίζει και τη βρετανική κυριαρχία επί της Κύπρου. Το Κυπριακό είναι ο καταλύτης των εξελίξεων. Αλλά αυτό βεβαίως ξεκινά πολύ νωρίς. Σίγουρα το ζούμε τη δεκαετία του 1950, όχι μόνο με τα γεγονότα του 1955, τα Σεπτεμβριανά, αλλά και με την επιλογή να κατατεθούν οι ελληνικές προσφυγές στον ΟΗΕ εναντίον του Ηνωμένου Βασιλείου, το ζούμε με τη Συνθήκη της Ζυρίχης και του Λονδίνου με όλα όσα επακολουθούν, εν τέλει το ζούμε το 1974 επί του πεδίου, πολεμικά, επώδυνα.

Σε τι μας βοηθά τώρα η Συνθήκη της Λωζάννης να διαμορφώσουμε ένα στρατηγικό ειρμό σε σχέση με τα ελληνοτουρκικά, σε σχέση με το Κυπριακό, σε σχέση με τη Μεσόγειο συνολικά; Πώς εντάσσουμε τη γνώση μας, την εμπειρία μας, τη μελέτη των κειμένων, την επίκληση του διεθνούς δικαίου στη διαμόρφωση μιας εθνικής στρατηγικής;

[…]

Υπό την έννοια αυτή, πιστεύω ότι η επέτειος της Συνθήκης της Λωζάννης πρέπει να αποτελέσει και μια ευκαιρία στρατηγικής επαναθεμελίωσης της θέσης μας. Συμπεριλαμβανομένου προφανώς του Κυπριακού, γιατί δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι χωρίς στρατηγική στο Κυπριακό δεν μπορούμε να έχουμε ολοκληρωμένη στρατηγική για τα ελληνοτουρκικά. Διακόσια χρόνια μετά την κήρυξη της ελληνικής Επανάστασης του 1821 και παρ’ όλα όσα έχουν μεσολαβήσει, στην πραγματικότητα υπάρχουν εκκρεμότητες εδαφικού χαρακτήρα, έστω με την ευρεία έννοια του όρου, με την έννοια των κυριαρχικών δικαιωμάτων και όχι με την έννοια της εθνικής κυριαρχίας, διότι δεν έχουμε οριοθετημένες τις θαλάσσιες ζώνες κυριαρχικών δικαιωμάτων, όπως είναι η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ, δεν συζητάμε δε καν για τη λεγόμενη συνορεύουσα ζώνη.

Επομένως, η επέτειος των εκατό ετών από την υπογραφή της Συνθήκης είναι πάρα πολύ σοβαρή, όχι μόνο ιστορικά, αλλά κυρίως διεθνοπολιτικά, και έτσι πρέπει να σκεφτόμαστε τη Λωζάννη ως ένα κείμενο το οποίο συνιστά παράμετρο της νομικής διάστασης της εθνικής στρατηγικής.

[…]

Δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια να χάσουμε πάλι πολύτιμο εθνικό χρόνο. […] Ας βαδίσουμε προς το μέλλον σκεπτόμενοι.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Ελευθέριος Βενιζέλος κατά τη διάρκεια της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης.