Πολλοί άνθρωποι εμπιστεύονται την επιστήμη αλλά ασπάζονται θεωρίες συνωμοσίας – Γιατί;

Ακούγεται παράδοξο, όμως ακόμα και οι άνθρωποι που εμπιστεύονται την επιστήμη πέφτουν συχνά θύματα θεωριών επιστημονικής συνωμοσίας, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό ή ότι τα αεροπλάνα «μας ψεκάζουν».

Πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο;

Το θέμα δεν είναι το πόσο εμπιστεύεται ο κόσμος την επιστήμη, αλλά οι πηγές από τις οποίες ενημερώνεται για επιστημονικά ζητήματα, γράφουν στο The Conversation o Μικέλε ντ’ Έρικο και ο Τάχα Γιασέρι του Trinity College στο Δουβλίνο.

Σε πρόσφατη έρευνά τους μεταξύ 843 ατόμων στις ΗΠΑ, οι δύο ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι θεωρίες συνωμοσίας βρίσκουν πιο ευήκοα ώτα σε ανθρώπους που ενημερώνονται από podcast και ντοκιμαντέρ και πιστεύουν ότι η επιστημονική πρόοδος έρχεται από «αιρετικούς» επιστήμονες που ανατρέπουν το κατεστημένο της γνώσης.

Και όπως φαίνεται, οτιδήποτε μπορεί να γίνει πιστευτό όταν παρουσιάζεται με λογικοφανή επιστημονική ορολογία. Έτσι, οι άνθρωποι που αρνούνται τα εμβόλια ή πιστεύουν ότι η κλιματική αλλαγή είναι φάρσα είναι συχνά πεπεισμένοι ότι έχουν την επιστήμη με το μέρος τους.

Το στερεότυπο της «μοναχικής ιδιοφυΐας»

Στην επιστήμη όπως διδάσκεται στο σχολείο, η έμφαση δίνεται περισσότερο στη γνώση παρά στα πρόσωπα στα οποία την οφείλουμε.

Τα περισσότερα ντοκιμαντέρ και podcast, αντίθετα, χτίζουν το αφήγημά τους γύρω από τα κατορθώματα επιστημόνων που υπερέβησαν τα εσκαμμένα. Το σενάριο είναι γνωστό: μια ιδιοφυία –σχεδόν πάντα άνδρας- βρίσκει τη λύση σε ένα πρόβλημα που απειλεί την κοινωνία, αλλά αρχικά όλοι τον αγνοούν, μέχρι τελικά να δικαιωθεί μέσα από αγώνες.

Είναι κάτι που όντως συμβαίνει: ο αστρονόμος της Αναγέννησης Τζιορντάνο Μπρούνο, για παράδειγμα, κάηκε στην πυρά επειδή υποστήριξε ότι το Σύμπαν είναι άπειρο.

Οι υποστηρικτές των θεωριών συνωμοσίας συχνά εκμεταλλεύονται αυτό το στερεότυπο της «μοναχικής ιδιοφυΐας» για να πείσουν το κοινό ότι μόνο οι πολύ έξυπνοι μπορούν να ξεπεράσουν μια κοινά αποδεκτή πλάνη –οι υπόλοιποι είναι απλά «αφελείς» ή έχουν υποστεί «πλύση εγκεφάλου».

Αυτό το αφήγημα, όμως, παρακάμπτει την πραγματικότητα του επιστημονικού έργου, το οποίο βασίζεται στη συλλογική προσπάθεια, τη δοκιμή και το λάθος, την επανάληψη των πειραμάτων, τον έλεγχο των μελετών από ανεξάρτητους ειδικούς και τη διαμόρφωση ομοφωνίας.

Και το γεγονός ότι οι περισσότεροι δεν κατανοούν τις τεχνικές διαστάσεις της επιστήμης τούς αφήνει ευάλωτους σε ψευδοεπιστημικές ιδέες που παρουσιάζονται με γραφήματα, τεχνικούς όρους και συγκεκριμένα νούμερα.

Οι Ντ’ Έρικο και Γιασέρι δίνουν το παράδειγμα δύο ιταλών επιστημόνων, του χημικού Κοράντο Μαλάνγκα και του ειδικού των ραντάρ Φιλίπο Μπιόντι, οι οποίοι ισχυρίστηκαν τον Μάρτιο του 2025 ότι ανακάλυψαν μια κρυμμένη πόλη κρυμμένη σε βάθος δύο χιλιομέτρων κάτω από την πυραμίδα του Χεφρήνου στην Αίγυπτο.

Οι αρχαιολόγοι σύντομα απέρριψαν τον ισχυρισμό, επισημαίνοντας ότι το ραντάρ των ερευνητών βλέπει σε βάθος μόνο μερικών μέτρων. Παρόλα αυτά, ο Μπιόντι παρουσίασε εκτενώς την «ανακάλυψη» στο δημοφιλές podcast του Τζο Ρόγκαν, το οποίο παρακολούθησαν εκατομμύρια άνθρωποι.

Παραπλανητική ορολογία

Μια πρόσφατη έρευνα εξέτασε 8,7 εκατομμύρια αναρτήσεις στο X που κοινοποιούσαν υποτιθέμενα ελεγμένες «ειδήσεις». Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι αναφορές σε επιστημονικούς φορείς ή όρους όπως «επιστήμονας», «πανεπιστήμιο» ή «μελέτη» συνδέονταν με αυξημένη κοινοποίηση των αναρτήσεων. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για «περιεχόμενο χαμηλής αξιοπιστίας και χρήστες με δεξιά πολιτική τοποθέτηση».

Το πρόβλημα επομένως δείχνει να προκύπτει από τις αφηγήσεις των μέσων ενημέρωσης σχετικά με το πώς λειτουργεί η επιστήμη.

Σε πρόσφατη μελέτη τους, η οποία δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Current Psychology, οι Ντ’ Έρικο και Γιασέρι μέτρησαν αυτό που ονομάζουν «νοοτροπία της ιδιοφυίας», την πεποίθηση ότι η πρόοδος έρχεται χάρη σε ιδιαίτερους επιστήμονες που ανατρέπουν την ομοφωνία της εποχής τους, Εξέτασαν επίσης τις προτιμήσεις των συμμετεχόντων στην επιστημονική ενημέρωση, δηλαδή αν προτιμούσαν τα ντοκιμαντέρ και τα podcast έναντι των ελεγμένων πηγών.

Η ανάλυση έδειξε ότι τα άτομα που έφερναν υψηλό σκορ σε μια από τις δύο αυτές παραμέτρους ήταν πιο πιθανό να ασπαστούν θεωρίες συνωμοσίας. Οι παράγοντες αυτοί διαπιστώθηκε μάλιστα ότι είχαν μεγαλύτερη επίδραση από το εκπαιδευτικό επίπεδο ή την πολιτική κατεύθυνση.

Τα ευρήματα αυτά οδηγούν τους Ντ’ Έρικο και Γιασέρι στο συμπέρασμα ότι οι συνήθεις λύσεις, όπως το fact-checking και οι εκκλήσεις να «εμπιστευόμαστε την επιστήμη» μάλλον δεν λειτουργούν.

«Μια πιο αποτελεσματική προσέγγιση είναι να αναδειχθεί ο συλλογικός μηχανισμός της επιστήμης: να εξηγηθεί γιατί ο διάλογος, η αξιολόγηση από ομοτίμους (peer review) και η σταδιακή διαμόρφωση επιστημονικής συναίνεσης –και όχι η διαίσθηση ενός μεμονωμένου ατόμου– είναι αυτά που καθιστούν την επιστήμη αξιόπιστη» γράφουν οι ερευνητές.

Δηλώνουν επίσης ότι συμφωνούν με ορισμένους ερευνητές της επιστημονικής εκπαίδευσης ότι στόχος δεν είναι να γίνουμε όλοι επιστήμονες αλλά «ενημερωμένοι παρατηρητές» -να μπορούμε να αξιολογούμε σωστά από πού προέρχεται η γνώση και με ποιον τρόπο έχει παραχθεί.

«Πιστεύουμε ότι η διδασκαλία των φυσικών επιστημών στο σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στην παρουσίαση επιστημονικών θεωριών, αλλά να εξηγεί και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί καθημερινά η επιστημονική κοινότητα. Τα παιδιά πρέπει να κατανοούν ότι η γνώση προκύπτει μέσα από τη συνεργασία πολλών ανθρώπων, οι οποίοι ταυτόχρονα υποβάλλουν ο ένας τη δουλειά του άλλου σε κριτική και έλεγχο, βάσει κοινά αποδεκτών επιστημονικών κριτηρίων. Και ότι κάθε επιστημονική συναίνεση που αντέχει σε αυτή τη διαδικασία αποτελεί ένδειξη αξιοπιστίας και όχι φαινόμενο ομαδικής σκέψης» γράφουν οι δύο ερευνητές.

«Στόχος μας», καταλήγουν, «είναι να θωρακίσουμε την κοινωνία απέναντι στις μελλοντικές θεωρίες συνωμοσίας προτού αυτές εμφανιστούν, αντί να προσπαθούμε απλώς να διαψεύδουμε την πιο πρόσφατη».