Η τέχνη μέσα στη δίνη του πολέμου: Μνήμη, μαρτυρία και σύμβολα επιβίωσης

Τι σημασία μπορεί να έχει η τέχνη όταν γύρω του μαίνεται ο πόλεμος; Ποιος ο λόγος να αποτυπωθεί η βία σε καμβά ή να διασωθεί ένα θραύσμα βιτρό μέσα από τα ερείπια; Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στον πυρήνα της έκθεσης «War Craft» στο Fitzwilliam Museum, η οποία εξετάζει τη διαχρονική σχέση τέχνης και πολεμικής εμπειρίας.

Σύμφωνα με τη Λούσι Ντέιβις των Financial Times, η έκθεση συγκεντρώνει πίνακες, χαρακτικά, φωτογραφίες, αντικείμενα και ποιήματα που δημιουργήθηκαν ως άμεση ή έμμεση ανταπόκριση σε πολεμικές συγκρούσεις. Παρουσιάζονται έργα καλλιτεχνών όπως ο Ουίλιαμ Τέρνερ, ο Πολ Νας, ο Ρόμπερτ Κάπα και ο Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αποκαλούμενη «trench art»: αντικείμενα που κατασκεύαζαν ή επαναχρησιμοποιούσαν στρατιώτες στα διαλείμματα των μαχών, αξιοποιώντας υλικά όπως κάλυκες οβίδων ή οστά ζώων. Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης θραύσματα εξοπλισμού —έλικες, καντράν ασυρμάτων και άλλα κατάλοιπα— που μετατρέπονταν σε ενθύμια ή φυλαχτά, ως απτή απόδειξη συμμετοχής και επιβίωσης.

Από τον θρίαμβο στην καταγγελία

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε καμπή για την απεικόνιση των συγκρούσεων. Σε αντίθεση με τον 19ο αιώνα, όπου κυριαρχούσαν οι θριαμβευτικές και ρομαντικοποιημένες σκηνές μάχης, η εμπειρία των χαρακωμάτων οδήγησε σε μια πιο σκοτεινή και καταγγελτική οπτική.

Ο Πολ Νας, που υπηρέτησε στο μέτωπο, αποτύπωσε στα έργα του το ερειπωμένο τοπίο της Φλάνδρας. Σε επιστολή του μετά τη μάχη του Πασεντάελ δήλωνε ότι δεν αισθανόταν πλέον «καλλιτέχνης περίεργος και παρατηρητής», αλλά «αγγελιαφόρος» της αλήθειας του πολέμου προς όσους τον υποστήριζαν από απόσταση.

Η μετατόπιση αυτή είχε αρχίσει ήδη νωρίτερα. Ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, στο έργο «Οι Συνέπειες του Πολέμου» (1638), παρουσίασε τον Άρη να συνθλίβει τις τέχνες και τα γράμματα, πλαισιωμένο από αλληγορικές μορφές της Πείνας και της Πανούκλας. Ο Ζακ Καλλό, με τη σειρά χαρακτικών «Οι Δυστυχίες και οι Συμφορές του Πολέμου», εστίασε στις ωμότητες εις βάρος των αμάχων, επηρεάζοντας βαθιά τον Φρανθίσκο Γκόγια και τα «Δεινά του Πολέμου».

Παράλληλα, η άνοδος της φωτογραφίας —από τον Πόλεμο της Κριμαίας έως τον Αμερικανικό Εμφύλιο— έφερε στο προσκήνιο το πρόσωπο του απλού στρατιώτη, αντικαθιστώντας τις ανώνυμες μάζες των παραδοσιακών σκηνών μάχης.

Το αντικείμενο ως μνημείο

Σύμφωνα με τη Λούσι Ντέιβις των Financial Times, η ιδέα ότι ένα και μόνο αντικείμενο μπορεί να συμπυκνώσει το νόημα μιας σύγκρουσης έχει αξιοποιηθεί και από σύγχρονους καλλιτέχνες. Το έργο «Βαγδάτη, 5 Μαρτίου 2007» του Τζέρεμι Ντέλερ —ένα κατεστραμμένο αυτοκίνητο από βομβιστική επίθεση στο Ιράκ— εκτέθηκε το 2010 στο Imperial War Museum ως ωμό σύμβολο της πολεμικής καταστροφής.

Αντίστοιχα, η φωτογραφία του Σομέι Τομάτσου με ένα ρολόι σταματημένο στις 11:02 της 9ης Αυγούστου 1945 λειτουργεί ως εμβληματική αναφορά στη ρίψη της ατομικής βόμβας στο Ναγκασάκι.

Η πολεμική τέχνη δεν περιορίζεται στην απεικόνιση της μάχης. Ο Τζόντι Σέμπερ, στο έργο «Κενοτάφιον», συνέθεσε τις ηχογραφήσεις των δίλεπτων σιωπών στο μνημείο του Κενοταφίου στο Λονδίνο σε μια ηχητική εγκατάσταση μνήμης. Η Σούζαν Φίλιπζ, στο «Μουσικά Όργανα Τραυματισμένα από τον Πόλεμο», χρησιμοποίησε όργανα φθαρμένα από συγκρούσεις των τελευταίων δύο αιώνων για να αποδώσει παραμορφωμένα το «Τελευταίο Προσκλητήριο».

Στην ίδια λογική, η Κορνέλια Πάρκερ δημιούργησε το 2015 το «Αίθουσα Πολέμου», αξιοποιώντας διάτρητα φύλλα από την παραγωγή των παπαρούνων μνήμης· οι απουσίες των παπαρούνων λειτουργούν ως συμβολισμός των ζωών που χάθηκαν.

Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα θραύσματα βιτρό από τον καθεδρικό ναό του Αγίου Μαρτίνου στο Υπρ, πόλη σχεδόν ολοκληρωτικά κατεστραμμένη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ένας στρατιώτης περισυνέλεξε τα κομμάτια από τα ερείπια, τα φύλαξε και τα επανασυναρμολόγησε μετά την επιστροφή του, μετατρέποντάς τα σε ιδιωτικό μνημείο — μια πράξη που αναδεικνύει τον ρόλο της τέχνης ως φορέα μνήμης και μαρτυρίας ακόμη και μέσα στη δίνη της σύγκρουσης.

* Κεντρική Φωτογραφία: Paul Nash, Rain, Lake Zillebeke, 1918, lithograph © The Fitzwilliam Museum, University of Cambridge.