Ευάγγελος Αβέρωφ – Τοσίτσας: Η πάλη ήταν τοπική, το παιχνίδι ήταν παγκόσμιο

Στις 2 Ιανουαρίου 1990 απεβίωσε στην Αθήνα ο Ευάγγελος Αβέρωφ – Τοσίτσας, επιφανής πολιτικός και καταξιωμένος πνευματικός άνθρωπος του περασμένου αιώνα.

Ο μετσοβίτικης καταγωγής Αβέρωφ, πολύπλευρη προσωπικότητα, με πολλά ενδιαφέροντα και ταλέντα, αλλά και ευρύτερη κοινωνική δράση, είχε γεννηθεί στα Τρίκαλα το 1908.

Ο Ευάγγελος Αβέρωφ υπήρξε ένας ενάρετος πολιτικός άνδρας και, ταυτόχρονα, ένας διακεκριμένος λογοτέχνης και ένας βαθιά σκεπτόμενος άνθρωπος, του οποίου την ευρύνοια και την οξύνοια αναγνώριζε και τιμούσε και η ελληνική διανόηση της εποχής του.

Ο Αβέρωφ κατάφερε, όπως έγραψε ο αείμνηστος Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Τσάτσος, να επηρεάσει επί πενήντα σχεδόν χρόνια τα πολιτικά πράγματα της χώρας περισσότερο από πολλούς πρωθυπουργούς, μολονότι ο ίδιος ουδέποτε έγινε πρωθυπουργός.

Η ζωή του Ευάγγελου Αβέρωφ ήταν συνυφασμένη με τον τόπο καταγωγής του, το Μέτσοβο, που ήταν γι’ αυτόν το πάθος του, το μεράκι του, η παντοτινή έγνοια του.

Στα πολυάριθμα συγγραφικά έργα του (επιστημονικά, ιστορικά, λογοτεχνικά, θεατρικά) συγκαταλέγεται το «Φωτιά και Τσεκούρι!», μια συνοπτική ιστορική μελέτη (σε επίπεδο πολιτικής, διπλωματίας και στρατιωτικών επιχειρήσεων) για τον ολέθριο Εμφύλιο της περιόδου 1946-1949 (αλλά και για τα προηγηθέντα εν τινι μέτρω, αρχής γενομένης από το 1939).

Το βιβλίο αυτό πρωτοκυκλοφόρησε στο Παρίσι, στη γαλλική γλώσσα, τον Ιούλιο του 1973 (παραγγελία του γαλλικού εκδοτικού οίκου Breteuil), κι ενώ ο συγγραφέας του ήταν κρατούμενος της χούντας στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Έτυχε ευμενούς κριτικής στη γαλλική πρωτεύουσα, ενώ επαινέθηκαν ιδιαίτερα η πληρότητα και η αντικειμενικότητα του συγγράμματος. Το συγκεκριμένο βιβλίο στάθηκε μάλιστα αφορμή για να απονείμει η Γαλλική Ακαδημία στο συγγραφέα, για το σύνολο του έργου του, το Χρυσούν Μετάλλιον της Γαλλικής Γλώσσης, το 1974.

Στο μεταξύ, το «Φωτιά και Τσεκούρι!» μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα και κυκλοφόρησε στη χώρα μας το καλοκαίρι του 1974 από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας». Ακολούθησε δεύτερη έκδοση (ακριβώς ίδια με την πρώτη, με μόνες προσθήκες ένα Υστερόγραφο του εκδότη και ένα Παράρτημα, που περιελάμβανε εκθέσεις του αντιστρατήγου ε.α. Γ. Περίδη και του υποπτεράρχου ε.α. Ι. Αναγνωστόπουλου) το 1975, καθώς και πολλές άλλες στα κατοπινά χρόνια.

Από την έκτη έκδοση του βιβλίου, που τυπώθηκε απο το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας» το 1984, προέρχεται το ακόλουθο απόσπασμα (Κεφάλαιο Α’, «Μερικά βασικά δεδομένα»):

Η πεμπτουσία. Η πάλη ήταν τοπική, το παιχνίδι ήταν παγκόσμιο. Η Ελληνική Χερσόνησος υπήρξε πάντοτε ένα από τα μεγάλα σταυροδρόμια της Ευρώπης, και, ως εκ τούτου, ολοκλήρου του κόσμου.

Χθες σταυροδρόμι θρησκειών, σήμερα ιδεολογιών, υπήρξε και είναι πάντοτε ένα σταυροδρόμι φυλών, ηπείρων και μεγάλων ναυτικών οδών.

Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο, η Ιστορία, διά μέσου των αιώνων, χάραξε τη Χερσόνησο με τη σφραγίδα της, γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο όλες οι σημαντικές κρίσεις της ανθρωπότητος ξέσπασαν πάνω της.

Παρ’ όλο τον σχετικώς μικρό γεωγραφικό χώρο της Ελληνικής Χερσονήσου, η μοίρα της κατ’ επανάληψιν επηρέασε, κάποτε μάλιστα με τρόπο αποτελεσματικό, την πορεία της ανθρωπότητος.

Αυτό δεν αποτελεί υπερβολή.

Πέρασαν ήδη περισσότεροι από είκοσι αιώνες αφότου η έκβαση των Μηδικών Πολέμων εμπόδισε τον Μεγάλο Βασιλέα να επικρατήση στην ήπειρό μας και επέτρεψε την άνθιση των δημοκρατικών ιδεών που έσπειρε ο Σόλων στην Αθήνα. Η σήμερα ώριμη και τότε μόλις σχηματιζόμενη Ευρώπη ευεργετείται ακόμη από τις ιδέες αυτές.

Πέρασαν ήδη δέκα αιώνες αφότου, στην ευρύτερη περιοχή της Χερσονήσου, το Βυζάντιο υπεχρέωσε τον Ισλαμισμό να υποχωρήση μπροστά στον Χριστιανισμό.

Πέρασε ήδη μισός αιώνας από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Ελλάς, στο πλευρό των Συμμάχων, επέτρεψε την επιβίωση του γενναίου Σερβικού έθνους, την ελεύθερη ναυσιπλοΐα προς τις Ινδίες διά μέσου της Μεσογείου και τη δημιουργία ενός δευτέρου μετώπου, απειλητικού για τις ισχυρές στρατιές του Κάιζερ και των συμμάχων του.

Τέλος, υπάρχει και μια πιο πρόσφατη και βαθιά κρίση, της οποίας οι συνέπειες βαρύνουν ακόμη και σήμερα.

Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Σοβιετική Ένωση, η μεγάλη αυτή δύναμη και συγχρόνως σημαιοφόρος μιας ισχυρής επαναστατικής ιδεολογίας, είχε προχωρήσει μέσα στην ευρωπαϊκή γη με γιγαντιαία βήματα. Κατερειπωμένη αλλά ορμητική και διατηρώντας μεγάλες εφεδρείες, είχε προωθήσει τα σύνορά της, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, πολύ πέρα από τα προπολεμικά σύνορα, πέρα από τον Δνείπερο και τον Δούναβη, ίσαμε τις ακτές της Αδριατικής.

Ο Στάλιν, μέσα σε λίγα χρόνια, πραγματοποιούσε τα όνειρα τα οποία οι Τσάροι του μαύρου αετού έκαμαν για αιώνες, και τα οποία οι διάδοχοί τους τού ερυθρού αστέρος είχαν ξανακάμει για μερικές δεκαετίες.

Παρ’ όλα αυτά, ο Στάλιν, ο μεγάλος αυτός νικητής των Διασκέψεων της Μόσχας και της Γιάλτας, δεν είχε νικήσει σε όλα τα πεδία: αναγκάσθηκε να παραιτηθή από τις διεκδικήσεις του στη Μεσόγειο, και να αφήση εκτός της ζώνης της επιρροής του την Ελληνική Χερσόνησο, την οποία όμως είχε προσπαθήσει να καθυποτάξη κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Έτσι, αν λόγω της ουδετερότητος της Τουρκίας, δεν είχε κατορθώσει να γίνη κύριος των θυρών της Μαύρης Θάλασσας, δηλαδή του Βοσπόρου, είχε χάσει επίσης τη δυνατότητα να τις ελέγχη: τα νησιά του Αιγαίου, από τα οποία μπορεί να διενεργηθή αποκλεισμός των Δαρδανελλίων, διέφυγαν από την κυριαρχία του ή και την επιρροή του. Συνέπεια τούτου ήταν ότι δεν διέθετε σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο ούτε ένα έρεισμα.

Σήμερα, από άποψη ερεισμάτων —με παραλλαγές βέβαια στη μορφή τους— το πρόβλημα της Μόσχας είναι περισσότερο πρόβλημα επιλογής ερεισμάτων. Το 1945, όμως, η εικόνα ήταν τελείως διαφορετική, ήταν απολύτως αρνητική: σε μια τέτοια «σκακιέρα», η Χερσόνησος και τα νησιά της ήταν πράγματι πολύτιμα. Κάτω από σοβιετικό έλεγχο, τα νησιά του Αιγαίου θα επέτρεπαν ένα παιχνίδι, που οι συνέπειές του θα ήταν πολύπλευρες και πολύ σοβαρές: θα απομόνωνε την Τουρκία, θα εξυπηρετούσε αλλά και συγχρόνως «θα έδενε» τους νέους συμμάχους της Βαλκανικής και, ιδίως, θα επέτρεπε από τότε την ευχερή κάθοδο· προς τη Μεσόγειο και την Αφρική. Αν το Παρίσι άξιζε μια λειτουργία για τον Ερρίκο τον Δ’, όλα αυτά άξιζαν για τον Στάλιν ένα αδελφοκτόνο αγώνα. Και μάλιστα όταν ο αγώνας γινόταν εις βάρος άλλων…

Η πάλη θα ήταν τοπική, το παιχνίδι θα ήταν παγκόσμιο.

Ο μεταφραστής του κειμένου του Αβέρωφ από το γαλλικό πρωτότυπο στην ελληνική, ο δικηγόρος Μιλτιάδης Σινιόσογλου – Τοσίτσας, σημειώνει τα ακόλουθα σε σχέση με την ευρηματική σύνδεση του Στάλιν και του Ερρίκου Δ’ στην οποία προβαίνει ανωτέρω ο συγγραφέας:

«Αν το Παρίσι άξιζε μια λειτουργία για τον Ερρίκο τον Δ’»: Συνήθης γαλλική έκφραση, που καθιερώθηκε από του τέλους του 16ου αιώνος, όταν ο προτεστάντης Ερρίκος ο Δ’, προκειμένου —μετά από πολυετείς αγώνες— να καταλάβη αμαχητί το Παρίσι, άλλαξε στάση έναντι των Καθολικών και τελικά ασπάσθηκε τον Καθολικισμό. Στους επιτελείς του οι οποίοι διεμαρτυρήθησαν, λέγεται ότι απήντησε: “Paris vaut bien une messe”, δηλαδή: «Το Παρίσι αξίζει με το παραπάνω μια λειτουργία».