Ανδρέας Βουτσινάς: «Η Ελλάδα δεν είναι ο Παρθενώνας»

Είναι ο Ανδρέας Βουτσινάς, ο σκηνοθέτης του «Χάρολντ και Μωντ», της «Ελένης», των «Τρωάδων», της «Ιγκουάνα» (σ.σ. «Η νύχτα της ιγκουάνα»), της «Μήδειας», αλλά και ο σκηνοθέτης της κ. Βουγιουκλάκη, της κ. Ντενίση, ο σκηνοθέτης του ΚΘΒΕ και του Εθνικού, ο «δάσκαλος» της υποκριτικής στο Παρίσι, ο σκηνοθέτης ξένων σταρ, ο σκηνοθέτης της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή στο ΚΘΒΕ, που ανεβαίνει στις 10 Ιουλίου (σ.σ. του έτους 1992) στην Επίδαυρο.

Γεννημένος στο Χαρτούμ, κοντά εξήντα χρόνια πριν, περιφέρεται ανά την Ευρώπη και την Αμερική, επιστρέφει στην Ελλάδα, ριζώνει στη Γαλλία και τα τελευταία χρόνια κινείται μεταξύ Θεσσαλονίκης και Παρισιού.

«ΤΑ ΝΕΑ», 3.7.1992, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

«Για να φύγεις από την Ελλάδα χρειάζεται θάρρος, για να μη γυρίσεις χρειάζεται δειλία» λέει επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Αντώνη Τρίτση («που μου ’πε κάποτε στην Αμερική» λέει και δακρύζει).

«Η Ελλάδα δεν είναι ο Παρθενώνας, όπως θέλουν να λένε κάποιοι. Η Ελλάδα είναι χώρα εφηβική, που επέζησε ελεύθερη ακόμα και μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς».

«Ελεύθερη» επαναλαμβάνει, και αφήνει τις συλλαβές, τα γράμματα, τους ήχους αργά αργά να ρέουν στο χώρο, σαν δάσκαλος φωνητικής.

«Ελεύθερη» επαναλαμβάνει, σαν να ανακαλύπτει, εκείνη τη στιγμή, τον ήχο και την αίσθηση του λόγου του. Του αρέσει έτσι που ακούγεται, αυτοθαυμάζεται που το είπε σωστά.

«Δεν είναι υπέροχη λέξη;» λέει. «Άντε να το εκφράσεις αυτό σε άλλη γλώσσα…»

[…]

«ΤΑ ΝΕΑ», 19.8.1987, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Σκηνοθέτησε μέχρι σήμερα 84 έργα και θεωρεί την αμφιλεγόμενη από κριτικούς και θεατές «Μήδεια» ως το σημαντικότερο δημιούργημά του.

«Χωρίζω την καριέρα μου στην προ- και μετα-Μήδεια εποχή». Δηλώνει ευθαρσώς πως και αν σήμερα την ξανασκηνοθετούσε, δεν θα άλλαζε απολύτως τίποτα.

— Και στην «Ηλέκτρα» που σχεδόν είναι έτοιμη; Υπάρχει κάτι που αν μπορούσατε θα αλλάζατε;

«Ίσως να έψαχνα να βρω ηθοποιούς που δεν έχουν αγαπηθεί στη ζωή τους. Ανθρώπους που έχουν αδικηθεί. Να βγάζουν, να αποπνέουν αυτή τη στέρηση. Την πλήρη άγνοια των θετικών συναισθημάτων».

— Για όλους τους ρόλους;

«Μα όλοι οι ρόλοι είναι το ίδιο πρόσωπο. Η Ηλέκτρα, η Κλυταιμνήστρα, η Χρυσόθεμις (σ.σ. θυγατέρα του Αγαμέμνονος και της Κλυταιμνήστρας), ακόμα και ο Ορέστης.

Η κατά Βουτσινά Ηλέκτρα δεν έχει αγαπηθεί από τη μάνα της, γι’ αυτό τη σκοτώνει διά του Ορέστη. Νιώθει μόνο μίσος για τον κύριο υπεύθυνο της μεγάλης αυτής στέρησης. Την Κλυταιμνήστρα».

— Και η παράσταση;

«Η κατά Βουτσινά Ηλέκτρα είναι η εκδοχή του σκηνοθέτη-ψυχαναλυτή που δηλώνει πως τίποτα δεν άλλαξε, τα πράγματα, τα συναισθήματα, οι αντιδράσεις των ανθρώπων είναι ίδια σε όλες τις εποχές, και πως ο ίδιος δεν αντιμετωπίζει με δέος την αρχαία τραγωδία — εκτός αν το δέος αφορά όλες τις ανθρώπινες αντιδράσεις σε όποια εποχή και αν αυτές εκδηλώνονται.

Η τραγωδία όμως δεν είναι όπως το δράμα. Στο δράμα μπορεί να αλλάξει η πορεία των πραγμάτων. Εδώ τον κύριο λόγο τον έχει η μοίρα. Είναι κάτι σαν τον καρκίνο, σαν το AIDS η τραγωδία, δεν έχει γιατρειά.

Διάλεξα την Ηλέκτρα, γιατί λειτουργεί συμπληρωματικά στη δική μου ψυχολογία. Είναι η ίδια ακριβώς σχέση που έχω και εγώ με τη ζήλεια, με το μίσος» τολμά να πει.

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.7.1990, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

— Κι αν σας κατηγορήσουν πως… ο Σοφοκλής δεν συμφωνεί μαζί σας;

«Να σας πω κάτι; Ξέρω καλά ποιοι και πού θα με χτυπήσουν. Ελπίζω μόνο να μη χτυπήσουν τους ηθοποιούς που ακολουθούν τη γραμμή μου. Θέλετε να σας πω τι ακριβώς θα γράψουν και ποιοι;

Η μοναδική παρέμβαση —αν μπορεί να θεωρηθεί παρέμβαση— που έκανα, είναι ότι δεν βλέπω τον Παιδαγωγό (σ.σ. υπηρέτης και προστάτης του Ορέστη) σαν ιερή μορφή του γερο-σοφού. Είναι ένα τρομοκρατημένο ανθρωπάκι ο Παιδαγωγός. Ένας υπαλληλίσκος του παλατιού.

Ξέρετε τι μου θυμίζει ο διάλογος Ορέστη – Παιδαγωγού; Το διάλογο Άμλετ – ηθοποιού στον Σαίξπηρ. Του δίνει οδηγίες συμπεριφοράς. Διδάσκει υποκριτική. Και η Κλυταιμνήστρα τι άλλο από Γερτρούδη μπορεί να είναι; Ο Άμλετ είναι η Ηλέκτρα».

— Και αυτοί που λένε πως αντιμετωπίζετε το αρχαίο δράμα σαν μπουλβάρ; Πως αγνοείτε την τεχνική του, πως σας λείπει η γνώση;

Εξανίσταται, βρίζει, αγανακτεί. Επικαλείται τους τίτλους του, τις επιτυχίες, τη διεθνή αναγνώριση, τις διεθνείς διακρίσεις του.

«Εγώ κάνω θέατρο για τον εαυτό μου και τον καλύτερό μου φίλο, αυτόν που χωρίς κακοήθεια θα μου πει τα λάθη και τα μπράβο. Κάνω θέατρο γι’ αυτόν που θα μπει τυχαία στην αίθουσα και θα θέλει να περάσει ευχάριστα δυο ώρες. Αυτόν που δεν κατανοεί, δεν νιώθει —όπως κι εγώ άλλωστε— κείνες τις ανούσιες κραυγές στην τραγωδία που τη μετατρέπουν σε είδος απρόσιτο, ξένο».

— Και οι φιλόλογοι; Γιατί μισείτε τους φιλόλογους; Γιατί αυτός ο πόλεμος;

«Βεβαίως και τους μισώ. Νομίζουν ότι μπορούν να μας μεταφέρουν πίσω στο παρελθόν. Οι φιλόλογοι είναι κάτι σαν τον παπά, τον δάσκαλο και τον αστυνόμο του χωριού. Τους έχει ανατεθεί η προστασία και η καθοδήγηση του λαού, και αυτοί χάνουν όλη τους τη ζωή για το χθες. Πρέπει κάποτε να αφήσουν ήσυχους τους άλλους να μιλούν και να ζουν σήμερα. Πρέπει κάποτε να σταματήσουν να χρησιμοποιούν τη γνώση σαν ρεβόλβερ εναντίον των άλλων».

— Εσείς διαβάζετε;

«Εγώ σκέφτομαι, νιώθω, ψάχνω την ψυχή».

— Θα θέλατε παρ’ όλα αυτά να ’σασταν φιλόλογος;

«Ποτέ. Αν δεν ήμουν σκηνοθέτης, θα ’θελα να ’μουν ταξιτζής ή αρχαιολόγος. Είναι άλλο πράγμα. Ψάχνει το παλιό, κολλάει κομματάκι κομματάκι τα ευρήματα και τα παραδίδει στο σήμερα. Σχεδόν δημιουργεί».

Μαζί με τον Τενεσί Ουίλιαμς

— Και αν ήσασταν ηθοποιός, ποιους ρόλους θα διαλέγατε;

«Σίγουρα Ριχάρδο Γ’. Δεν θα έπαιζα ποτέ Οιδίποδα, δεν τον εκτιμώ. Μου ’ρχονται τώρα στο νου γυναικείοι ρόλοι. Μήδεια, ίσως Κλυταιμνήστρα. Ανθρώπους που τάχθηκαν από τη μοίρα να ’ναι οι κακοί. Όπως όλες οι γυναίκες εξάλλου. Είναι οι μαύροι σε έναν άσπρο κόσμο».

— Και ο σκηνοθέτης;

«Ο σκηνοθέτης είναι ο Κύκλωπας. Είναι το τρίτο μάτι που δεν έχει ο ηθοποιός».

*Αποσπάσματα από συνέντευξη που είχε παραχωρήσει ο Ανδρέας Βουτσινάς στη δημοσιογράφο Βίκυ Χαρισοπούλου και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Παρασκευή 3 Ιουλίου 1992. Ο τίτλος της ήταν «Διδάσκω σοσιαλισμό μέσα από το θέατρο».

Ο Ανδρέας Βουτσινάς, διεθνώς καταξιωμένος σκηνοθέτης, γεννήθηκε στις 22 Αυγούστου 1932 (στις σχετικές πηγές αναφέρεται ως έτος γεννήσεώς του και το 1930) και απεβίωσε στις 8 Ιουνίου 2010.