Χαρίλαος Φλωράκης: «Δεν έρχεστε να γευτούμε καμία π’τούλα;»

Όσο ο Χαρίλαος Φλωράκης ζούσε, δεν θα επέτρεπε η έμφυτη ντροπαλοσύνη του να χαράξω αυτές τις γραμμές. Δεν παραβαίνω εξάλλου καμία υπόσχεση ή εντολή, γράφοντας τα παρακάτω. Τώρα που ο τρικυμιώδης πλους της ζωής του έδεσε κάβο στο λιμάνι του Αχέροντος ποταμού, είναι χρέος μας να πούμε ό,τι αποκομίσαμε, ό,τι μας πλούτισε η συνάφεια με το τιμιότατο πρόσωπό του.

Ο Χαρίλαος Φλωράκης ήταν στενός συγγενής της γυναίκας μου, το γένος εξάλλου Φλωράκη. Έτσι, πριν από σαράντα τόσα χρόνια που ο Χαρίλαος ήταν στη φυλακή, ήταν ένα μυθικό πρόσωπο για την οικογένειά του. Αλλά και για τη δική μου, για άλλους λόγους. Ο πατέρας μου υπήρξε πολιτικός εξόριστος και ο αδελφός της μητέρας μου πρωτοπαλίκαρο του Άρη Βελουχιώτη και σύντροφος στο αντάρτικο του Καπετάν «Νικηφόρου» Δημητρίου, και έτσι μας είχαν κατατάξει στους εχθρούς του έθνους, καλά φακελωμένους, ώστε από την τρυφερή μας ηλικία να τρεφόμαστε με τον μύθο των βουνών και των καπεταναίων. Από την άλλη, οι μεγάλες ελληνικές οικογένειες, τα σόγια, μέσα στον Εμφύλιο, συχνά διχάστηκαν, ακολούθησαν μία από τις δύο παρατάξεις, συχνότερα μισήθηκαν, αλλά όχι σπάνια ο φανατισμός δεν έσπασε τις βαθιές ρίζες που ενώνουν τους ανθρώπους με τους ακατάλυτους δεσμούς αλληλεγγύης.

«ΤΑ ΝΕΑ», 28-29.5.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι Φλωράκηδες μεγάλο σόι, με καταγωγή από τον συναγωνιστή του Κατσαντώνη Καπετάν Φλώρο, απλωμένο από τα ψηλά βουνά της Ευρυτανίας και τη Φουρνά έως τα καμποχώρια της Θεσσαλίας, αλλά και τα πρανή ανάμεσα Ευρυτανία και Καρδίτσα, είχαν χωριστεί πριν από τον πόλεμο σε δύο αντίπαλα ιδεολογικά μορφώματα: βασιλόφρονες και αριστερούς. Παρ’ όλα αυτά, η πατροπαράδοτη συγγενική αλληλεγγύη, φιλοξενία και έγνοια έφερνε σε συχνές επαφές ιδιαίτερα τους νεώτερους των δύο κλάδων. Ο Χαρίλαος πέρναγε πολλά καλοκαίρια στα ελατοσκέπαστα βουνά της Ευρυτανίας, προερχόμενος από τον καρδιτσιώτικο κλάδο, και κυρίως στο αρχοντικό του Νικολάου Φλωράκη στη Φουρνά ή στο Φουρνά. Μεγαλύτερός του κατά είκοσι χρόνια, ο γιος του Νικολάου, Ιωάννης, γνωστός ως Γιαννάκης Φλωράκης, γιατρός. Ο γιατρός στον Μεσοπόλεμο υπήρξε, χωρίς επιτυχία, υποψήφιος του Λαϊκού Κόμματος στην Ευρυτανία, ηττώμενος από τον υποψήφιο των Φιλελευθέρων συμπολίτη του, στρατιωτικό Αλκιβιάδη Μπουρδάρα. Ο Μπουρδάρας ήταν στρατοδίκης στη δίκη των «Εξ» και το 1935 απότακτος ως συμμετασχών στο πραξικόπημα του Πλαστήρα. Φοβερά τα πάθη της εποχής και μέσα σ’ αυτήν την ατμόσφαιρα πέρασε ευτυχή, όπως ομολογούσε, ξέγνοιαστα παιδικά καλοκαίρια στο φιλόξενο συγγενικό αρχοντικό. Η Φουρνά έγινε κέντρο της αντίστασης μέσα στην Κατοχή. Έδρα επιτελείου, έδρα των ξένων συμβούλων, του Γουντχάους, του Ποπώφ, έδρα του Σαράφη, του Άρη.

Ο πατέρας της γυναίκας μου ταχυδρομικός υπάλληλος, ήταν προϊστάμενος του ταχυδρομείου και στην Κατοχή διαδραμάτισε λόγω θέσεως —ένας συντηρητικός πολιτικά άνθρωπος, αλλά συγκινητικά αφοσιωμένος στην υπηρεσία του και στους συγγενείς του— σπουδαίο ρόλο και την προσφορά του έχει απομνημειώσει στο σημαντικό ντοκουμέντο του ο Γιωργούλας Μπέικος (σ.σ. δημοσιογράφος και συγγραφέας, 1919-1975). Ο βασιλόφρων Γιαννάκης Φλωράκης ήταν ο μόνος γιατρός που εμπιστευόταν ο Άρης και μόνο χαρτί του Φλωράκη τον έπειθε να βγάλει εκτός υπηρεσίας αντάρτη. Άλλες εποχές, άλλα ήθη. Για να αντιληφθεί κανείς την ποιότητα αυτής της γενιάς θα αφηγηθώ δύο γεγονότα. Όταν στον Εμφύλιο ο «Δημοκρατικός Στρατός» μπήκε στη Φουρνά με επικεφαλής τον Καπετάν Γιώτη (Χαρίλαο Φλωράκη), ο ευθύς εκείνος άνθρωπος για να μη δοθεί η εντύπωση ότι φείδεται των συγγενών του έσπασε την πόρτα του αρχοντικού των Φλωράκηδων και κατέλυσε εκεί επιτάσσοντάς το (ο γιατρός και οι οικογένειες που απέμειναν είχαν «κατεβεί» στη Λαμία, πρόσφυγες, οι λεγόμενοι συμμοριόπληκτοι). Αυτή η τραυματική εμπειρία τον κατέτρυχε έως πρόσφατα, όταν ανταμώναμε με τους συγγενείς. Είχε αφήσει μια ενοχική σκιά αυτός ο υποχρεωτικός βιασμός των αναμνήσεων των παιδικών του χρόνων. «Εκεί», έλεγε, «η θεία είχε για χάρη μου σφάξει κοτούλα, με είχε ταΐσει κριθαρένιο ψωμί πασπαλισμένο με φρέσκο βούτυρο και μέλι από το μελίσσι που τρύγαγε από τις κυψέλες του κήπου».

«ΤΑ ΝΕΑ», 23.5.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από την άλλη ο γιατρός Φλωράκης ξεσπιτωμένος, λαϊκός γιατρός, άγιος στο Σλα Μαχαλά (σ.σ. άλλως πως τα «Γύφτικα») της Λαμίας, άγιος των φτωχών, κλήθηκε στην Αθήνα να χειρουργήσει μυστικά τον Μήτσο Τραχανή, ξάδερφο της γυναίκας μου που κρυβόταν σ’ ένα υπόγειο στο Κολωνάκι, στο επιταγμένο αρχοντικό του Θεοτόκη, στην οδό Αλωπεκής, όπου είχε βρει στενή στέγη στα διαμερίσματα του υπηρετικού προσωπικού η οικογένεια του δημοσίου υπαλλήλου, ταχυδρομικού πεθερού μου. Τότε, η απόκρυψη διωκόμενου κομμουνιστή σήμαινε απόσπασμα. Και να ήταν μόνο αυτό. Ο πεθερός μου είχε αδελφό αξιωματικό, οδηγό του στρατηγού Σπαή, ο οποίος εν γνώσει των τεκταινομένων παρκάριζε το τζιπ του στρατηγού έξω από το υπόγειο του καταζητούμενου! Αυτό το ήθος, αυτή τη συγγενική αλληλεγγύη γνώριζε ο Χαρίλαος Φλωράκης, όταν, πιθανόν ο τελευταίος κρατούμενος του Εμφυλίου, αποφυλακίστηκε το 1966 από την κυβέρνηση των «Αποστατών». Έκτοτε και η ιδιαίτερη προσωπική του σχέση με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, για τον οποίον έλεγε πως διαφωνεί κάθετα μαζί του πολιτικά και ιδεολογικά, αλλά δεν μπορούσε να αρνηθεί πως δεν υπήρξε ποτέ αντικομμουνιστής και δεν εξεφώνησε ποτέ αντικομμουνιστικό λόγο.

Όταν το 1966 αποφυλακίστηκε και τον συνάντησαν κάποιοι συγγενείς, ζήτησε από έναν από αυτούς που ήταν μάστορας, να πάει στο λιτό του σπιτάκι και να τον κατατοπίσει στη χρήση των ηλεκτρικών συσκευών, γιατί οι μακροχρόνιες φυλακίσεις του και η απομόνωση, οι μεταφορές από κελί σε κελί, δεν του είχαν επιτρέψει να γνωρίζει τις ηλεκτρικές οικιακές συσκευές. «Δεν ήμουν ικανός», έλεγε, «να βάλω στην πρίζα το καμινέτο να ψήσω καφέ».

«ΤΑ ΝΕΑ», 23.5.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δεν φτούρησε η ελεύθερη ζωή του. Σε έναν χρόνο με το πραξικόπημα της χούντας βρέθηκε πάλι εξορία. Ξαναγύρισε με τη Μεταπολίτευση γενικός πλέον γραμματέας του ΚΚΕ. Ήταν τον Σεπτέμβριο του 1977, όταν ο Δήμος Ελευσίνας εγκαινίασε τα Αισχύλεια με τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου με τη δική μου μετάφραση στη σκηνοθεσία του Ευαγγελάτου, που μου ζητήθηκε να είμαι ο επίσημος ομιλητής στα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του αρχαίου Ελευσίνιου τραγικού. Παρόντες ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, Πρόεδρος της Δημοκρατίας, και ο Χαρίλαος Φλωράκης. Μετά την τελετή και πριν από την παράσταση, ο δήμαρχος είχε μια λιτή, υπαίθρια δεξίωση. Τότε η γυναίκα μου, που έως τότε δεν είχε επαφή με τον συγγενή της, τον πλησίασε και του συστήθηκε. «Είμαι», είπε, «η κόρη της Κωνσταντίας Φλωράκη». Η μητέρα της γυναίκας μου έφυγε από τη ζωή το 1949, νέα πολύ. Στο άκουσμα του ονόματος αυτός ο τρυφερός, αλλά πάντα και ευσυγκίνητος ορεσίβιος γίγαντας ξέσπασε δημόσια σε λυγμούς. Σήκωσε στα χέρια του, ψηλά, τη γυναίκα μου και παραληρούσε ενθυμούμενος τα καλοκαίρια της Φουρνά και τις πίτες που είχε φάει με ανοιγμένο φύλλο από τα «χεράκια» της Κωνσταντίας Φλωράκη – Μάργαρη. Έκτοτε ο Χαρίλαος δεν έπαψε να μας συναντάει, να έρχεται σπίτι μας και στο σπίτι της αδελφής της γυναίκας μου, συζύγου του Κώστα Μητρόπουλου. Πάντα μιλούσε για τους «Κωστάδες». Έπαιρνε τηλέφωνο και μας καλούσε σε λιτά γεύματα, ψάρια προσφορά κάποιου συντρόφου, πίτες ανοιγμένες από γειτόνισσες, κρασί από τη Ραχούλα Καρδίτσας. Εμείς γνωρίσαμε τον άλλο Χαρίλαο, τον θυμόσοφο, τον αφηγητή, τον παθιασμένο με τις ρίζες του, που έπαιρνε αμπάριζα από τις κορυφογραμμές των Αγράφων και ορίζοντα από την απεραντοσύνη του Κάμπου, τον γερο-έλατο με τις κλάρες από τη Φουρνά και την αντάρα της Θεσσαλίας.

[…]

Όταν αργούσαμε να επικοινωνήσουμε, έπαιρνε τηλέφωνο: «Χαθήκατε Κωστάδες, τι κάνουν τα κορίτσια, δεν έρχεστε να γευτούμε καμία π’τούλα;» Σαν τυπικός συγγενής έπαιρνε τηλέφωνο τις γιορτάδες μέρες για χρόνια πολλά. Όταν το περασμένο Σάββατο δεν πήρε, είπα στη γυναίκα μου ότι πρέπει να μάθουμε πώς πάει η υγεία του Χαρίλαου γιατί δεν πήρε για χρόνια πολλά. Την Κυριακή είχε κάνει πανιά για τα ψηλά ελάτια και την ανοιχτωσιά των ελεύθερων βουνών.

*Κείμενο-αποχαιρετισμός του Χαρίλαου Φλωράκη, γραμμένο από το χέρι του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Έφερε τον τίτλο «Ο Χαρίλαος και οι ρίζες» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σαββατοκύριακο 28-29 Μαΐου 2005.

Πηγή: Αρχείο ΚΚΕ

Μία εβδομάδα νωρίτερα, την Κυριακή 22 Μαΐου 2005, είχε αποβιώσει πλήρης ημερών ο Χαρίλαος Φλωράκης, προσωπικότητα ηγετική, άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορική διαδρομή του ΚΚΕ.