Δημήτριος Ψαρρός: Εξετελέσθη, εδολοφονήθη μετά την μάχην, άνευ δίκης

Στις 17 Απριλίου 1944 εκτελέστηκε από τον ΕΛΑΣ στο Κλήμα Δωρίδος, στα χώματα της Φωκίδας, ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός, ένθερμος πατριώτης και ηγετική μορφή του αντιστασιακού κινήματος στην πατρίδα μας κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Ο γεννημένος στο Χρισσό Φωκίδας το 1893 Ψαρρός κατετάγη στη Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε ως ανθυπολοχαγός του Πυροβολικού, και έλαβε μέρος στο βενιζελικό – αντιμοναρχικό Κίνημα Εθνικής Αμύνης του 1916.

Ο Ψαρρός διακρίθηκε για τον ηρωισμό του στο Μακεδονικό Μέτωπο κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ συμμετείχε στην Ουκρανική Εκστρατεία του 1919 (τραυματίστηκε φέροντας το βαθμό του λοχαγού) και στη Μικρασιατική Εκστρατεία.

Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου ο Ψαρρός προήχθη στο βαθμό του ταγματάρχη, το 1924, και του αντισυνταγματάρχη, το 1931. Επίσης, έλαβε μέρος στο αποτυχημένο επαναστατικό κίνημα του Βενιζέλου το 1935 και αποτάχθηκε.

Επί Κατοχής ο Ψαρρός συγκρότησε αρχικά ανταρτικές ομάδες στα εδάφη της Μακεδονίας.

Εν συνεχεία εντάχθηκε στην αντιστασιακή οργάνωση ΕΑΣ (Ελληνικός Απελευθερωτικός Στρατός), που είχε συσταθεί από μονίμους και εφέδρους αξιωματικούς στην περιοχή της Παρνασσίδας. Η δράση της ομάδας αυτής επεκτάθηκε σε ολόκληρη τη Ρούμελη, καθώς και στα ορεινά της βόρειας Πελοποννήσου.

Εντός του 1941 ο Ψαρρός ίδρυσε μαζί με τον πρώην υπουργό Γεώργιο Καρτάλη τη μετριοπαθών αντιλήψεων και κεντρώου προσανατολισμού αντιστασιακή οργάνωση ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση).

Το Μάρτιο του 1943 ο Ψαρρός ανέλαβε την ηγεσία του ΕΑΣ, που υποστηριζόταν από τους Άγγλους. Μετονόμασε την οργάνωση σε 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, σε ανάμνηση του ξακουστού ευζωνικού συντάγματος του Νικολάου Πλαστήρα, που είχε φθάσει στο απόγειο της δόξας του κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

Το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του Ψαρρού αποτέλεσε το στρατιωτικό σκέλος της ΕΚΚΑ.

Ο Ψαρρός, που ανέπτυξε επιχειρησιακή δράση στα εδάφη της Ρούμελης, είχε τραγικό τέλος, καθώς έπεσε θύμα των αδελφοκτόνων συγκρούσεων που μαίνονταν σε διάφορες περιοχές της πατρίδας μας την κατοχική περίοδο.

Ο αντιστασιακός αγώνας του Ψαρρού και των ανδρών του προκάλεσε την αντίδραση των τοπικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ —τον θεωρούσαν αγγλική σφήνα στα πλευρά τους—, οι οποίες κατάφεραν δύο φορές να διαλύσουν το σύνταγμά του (Μάιος και Ιούνιος 1943).

Τελικά, στις 17 Απριλίου 1944, Δευτέρα της Διακαινησίμου, ο αμετακίνητα αντιμοναρχικός συνταγματάρχης συνελήφθη μαζί με τους άνδρες του από στελέχη του ΕΛΑΣ στο Κλήμα Δωρίδος.

Ο αιχμάλωτος Ψαρρός εκτελέστηκε την ίδια ημέρα εν ψυχρώ κατόπιν διαταγής —ή, κατ’ άλλη εκδοχή, από τα ίδια τα χέρια— του ταγματάρχη του ΕΛΑΣ Ευθυμίου (Θύμιου) Ζούλα, ο οποίος γνώριζε παλαιόθεν τον άτυχο συνταγματάρχη και δεν έτρεφε τα καλύτερα αισθήματα για εκείνον.

Για το αν ο Ζούλας ενήργησε εν προκειμένω αυτοβούλως ή κατόπιν εντολής ηγετικού στελέχους του ΕΛΑΣ έχουν διατυπωθεί πολλές και αντικρουόμενες απόψεις.

Σε κάθε περίπτωση, ο Ζούλας —στον οποίον, αξίζει να σημειωθεί, δεν επιβλήθηκε καμία τιμωρία για την αποτρόπαιη πράξη του— είχε συναντήσει τον Ψαρρό και ορισμένους επιτελείς του ενόσω αυτοί οδηγούνταν υπό φρούρηση στο σταθμό διοικήσεως της 5ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ (τελούσε υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Ρήγου).

«ΤΑ ΝΕΑ», 28.11.1975, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δυστυχώς, την ίδια τύχη με τον Ψαρρό είχαν τις αμέσως επόμενες ημέρες και δεκάδες εκ των συλληφθέντων ανδρών του.

Ο Ψαρρός προήχθη τιμητικώς μετά θάνατον στο βαθμό του υποστρατήγου.

Προς τιμήν του αειμνήστου Ψαρρού το Κέντρο Εκπαίδευσης Πυροβολικού Θήβας (ΚΕΠΒ) ονομάζεται Στρατόπεδο Υποστρατήγου Δημητρίου Ψαρρού.

Στο φύλλο του «Βήματος» που είχε κυκλοφορήσει στις 6 Ιουλίου 1948, ημέρα Τρίτη, είχαν φιλοξενηθεί, στην τρίτη σελίδα, δύο επιστολές που αφορούσαν την αντιστασιακή δράση και το τραγικό τέλος του Δημητρίου Ψαρρού.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 6.7.1948, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Αποστολέας της πρώτης ήταν η χήρα του εκτελεσθέντος Ψαρρού, ενώ της δεύτερης ο Α. Γ. Καψαλόπουλος, συναγωνιστής του Ψαρρού και εκ των συνιδρυτών της ΕΚΚΑ.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 6.7.1948, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ιδού οι εν λόγω επιστολές:

Φίλε κ. Διευθυντά (σ.σ. ο αείμνηστος Γεώργιος Συριώτης),

Εις το βιβλίον του Άγγλου συνταγματάρχου Γουντχάουζ (σ.σ. ο λόγος για το συγγραφικό έργο του Κρίστοφερ Γουντχάουζ Apple of Discord/Το μήλον της Έριδος, που εκδόθηκε στο Λονδίνο το 1948) , το οποίον δημοσιεύεται εις πρωινήν εφημερίδα (σ.σ. αυτή ήταν η «Ελευθερία» του Πάνου Κόκκα), υπάρχουν ανακρίβειαι εν σχέσει με την δράσιν του ανδρός μου συνταγματάρχου Δ. Ψαρρού και της οργανώσεώς του ΕΚΚΑ.

Η ΕΚΚΑ ιδρύθη πριν απ’ όλες τις άλλες οργανώσεις Αντιστάσεως, την παραμονήν του Πάσχα του 1941 (σ.σ. προσωπικώς εκπλήσσομαι από αυτήν την πληροφορία, καθώς έγκυρη βιβλιογραφική πηγή αναφέρει ως χρονολογία ιδρύσεως της ΕΚΚΑ τον Οκτώβριο του 1941), από τον άνδρα μου συνταγματάρχην Ψαρρόν, τον Μπακιρτζήν (σ.σ. τον απόστρατο συνταγματάρχη Ευριπίδη Μπακιρτζή, μετέπειτα πρόεδρο της ΠΕΕΑ, της Κυβέρνησης του Βουνού) και τον Α. Καψαλόπουλον. Η καθυστέρησις της εμφανίσεώς του εις τα βουνά οφείλεται εις τους Άγγλους. Έχω εις χείρας μου έγγραφα Άγγλων που αποδεικνύουν ταύτα. Επίσης έχω εις χείρας μου έγγραφα Άγγλων αξιωματικών της Αποστολής που επίεζαν τον άνδρα μου να συγχωνευθή με το ΕΑΜ.

Τα της δολοφονίας του είνε πολύ γνωστά εις όλον τον κόσμον, ώστε περιττεύει να μιλήσω γι’ αυτό.

Με πολλήν φιλίαν

ΝΙΚΗ Δ. ΨΑΡΡΟΥ

Κύριε Διευθυντά,

Εις το βιβλίον «Μήλον της Έριδος» του συνταγματάρχου Γουντχάουζ (Κρις), Αρχηγού της Συμμαχικής Αποστολής κατά την Κατοχήν εις τα ελληνικά βουνά, που δημοσιεύεται εις πρωινήν εφημερίδα, περιέχονται πολλαί ανακρίβειαι εν σχέσει με την οργάνωσιν του συνταγματάρχου Ψαρρού ΕΚΚΑ και θα έπρεπε να ανασκευασθούν.

1) Η ΕΚΚΑ ιδρύθηκε πρώτη εξ όλων των οργανώσεων Αντιστάσεως τον Απρίλιον 1941 (σ.σ. επιβεβαιώνεται εδώ η αναφερθείσα από τη χήρα του Ψαρρού χρονολογία). Στα βουνά βγήκε ένοπλον τμήμα της τον Μάρτιον 1943 λόγω τής επί μήνας καθυστερήσεως αποστολής όπλων εκ μέρους των Άγγλων.

2) Ο Ψαρρός επλήρωσε με την ζωήν του την πίστιν του προς την αληθινήν Δημοκρατίαν και τον πραγματικόν απελευθερωτικόν αγώνα. Είχε λάβει την απόφασιν, έστω και θυσιαζόμενος, να μη συγχωνευθή ποτέ με το ΕΑΜ, πράγμα που του συνιστούσαν επίμονα οι Άγγλοι της Αποστολής.

Εξ άλλου ο Ψαρρός συνήντησε την αντίδρασιν της σημερινής στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας.

3) Ο συνταγματάρχης Ψαρρός δεν εφονεύθη εις την μάχην με τον ΕΛΑΣ, αλλ’ εξετελέσθη, εδολοφονήθη μετά την μάχην, άνευ δίκης.

4) Μετά την καταστροφήν του Συντάγματος 5/42 ουδείς προσεχώρησεν οικειοθελώς στον ΕΛΑΣ. Οι ελάχιστοι δήθεν προσχωρήσαντες προσεχώρησαν αφού επί ημέρας εβασανίζοντο.

5) Η ΕΚΚΑ δεν είχε πολιτικόν ηγέτην, αλλά μόνον στρατιωτικόν Αρχηγόν, τον συνταγματάρχην Ψαρρόν, διηυθύνετο δε υπό Επιτροπής. Ο Γ. Παππάς δεν ήτο μέλος της ΕΚΚΑ, αλλ’ ανήκεν εις άλλην οργάνωσιν αντιστάσεως. Ουδείς εκ των πολιτικών μελών της ΕΚΚΑ πλην του Καρτάλη συμμετέχει της λεγομένης ομάδος της εφημερίδος «Ελευθερία».

Μετά τιμής

Α. Γ. ΚΑΨΑΛΟΠΟΥΛΟΣ

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου προέρχεται από το εξώφυλλο του βιβλίου του Τάκη Ε. Παπαγιαννόπουλου «5/42 – Ψαρρός – Ματωμένος θρύλος» (Αθήνα, 1982).