Στρατής Τσίρκας: Το κρεβάτι του Προκρούστη

Τυχαίνει συχνά να μην βρίσκομαι σύμφωνος με τις αντιλήψεις ή τους χειρισμούς του Στρατή Τσίρκα. Στις περιπτώσεις αυτές, όπως κάνω πάντοτε όταν διαφωνώ με ανθρώπους των οποίων σέβομαι την προσωπικότητα, προβαίνω σε έναν έλεγχο —δοκιμή, όπως ελέγαμε στο σχολείο— των απόψεών μου, να ιδώ μήπως εγελάσθηκα σε τίποτε, κακός χειρισμός των δεδομένων είτε παράλειψη χρησίμου υλικού. Και ανάλογα με τα συμπεράσματά μου, πορεύομαι· τούτο είναι ένα από τα προσόντα των καλών συναναστροφών, ότι πάντοτε, θετικά είτε αποθετικά, βγαίνει κανείς κερδισμένος απ’ αυτές: από τις κακές, σπάνιο πολύ είναι να αποκομίσει κανείς μιαν ωφέλεια.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 18.2.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Αλλά έτσι εμπήκα κιόλας στην καρδιά του θέματός μου: στην ηλικία όπου έφθασα δεν μετανοιώνω που αρνήθηκα συστηματικά να παρασυρθώ σε αντιδικίες και σε έριδες με άλλους λογίους. Δεν μετανοιώνω συνολικά: μου έτυχε να μετανοιώσω αφήνοντας αναπάντητη την άγνοια, την μωρία ή την κακοπιστία σε κάποιες περιπτώσεις· σε σπάνιες, επίσης, περιπτώσεις μού συνέβη και να απαντήσω. Κατά τα άλλα, δεν πρέπει να επιτρέπουμε σε κανέναν να μας απομακρύνει από την δουλειά μας, από το «έργον μέγα» ή μικρό που νομίζουμε ότι έχουμε, ότι μπορούμε, να επιτελέσουμε. Ο τρελός, καθώς ειπώθηκε, έριχνε πέτρες στο πηγάδι, κι ο γνωστικός εκατέβαινε και τις έβγαζε· ολόκληρο το καινούργιο βιβλίο του Στρατή Τσίρκα αποτελεί αναίρεση αδίκων επιθέσεων οι οποίες του έχουν γίνει αναφορικά με τα όσα έχει γράψει περί Καβάφη παλαιότερα. Όμως οι επιθέσεις αυτές, βγαλμένες από την διαβρωτική εριστικότητα ενός επικριτή, τελικά επροκάλεσαν την διάβρωση του ίδιου του επικριτή. Προς τι παραιτεί την ωραία δουλειά του ο Στρατής Τσίρκας για να παρακολουθεί τους αντιπάλους του στους σκολιούς (σ.σ. στραβούς, στρεβλούς) δρόμους όπου αγαπούν να πορεύονται; Γιατί να τους δώσει την εκλογή των όπλων, όταν είναι γνωστό ότι θα διαλέξουν εκείνα των οποίων η νίκη σε κανέναν δεν μπορεί να προσπορίσει δόξα; Νομίζω ότι οι εργασίες μας πρέπει να είναι θετικές, να προάγουν τα θέματα, και όχι αρνητικές, αναιρετικές δηλαδή σφαλερών τοποθετήσεων.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 18.2.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

«Ο πολιτικός Καβάφης» επιγράφεται το καινούργιο βιβλίο του Στρατή Τσίρκα. Αμέσως ο σύντομος πρόλογος καθορίζει τον χαρακτήρα του έργου: δεν πρόκειται να εκθέσει την πολιτική του Καβάφη, αλλά να δείξει την στενή εξάρτηση την οποία ο Στρατής Τσίρκας ανιχνεύει ανάμεσα στην ζωή των Ελλήνων της Αιγύπτου και στην έμπνευση του Καβάφη. Αν διευρύναμε την έννοια, την εκάναμε πιο ευέλικτη, πιο σύμφωνη με ό,τι είναι ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, ένα σύμπλεγμα πολυσύνθετο, νομίζω ότι η μεγάλη πλειοψηφία των μελετητών του Καβάφη θα εβρισκόταν σύμφωνη με την γνώμη αυτήν, την οποία, άλλωστε, πολλοί, παλαιότεροι και νεώτεροι, έχουν υποστηρίξει: από την μία άποψη θα ελέγαμε ότι ο Καβάφης, σύμφωνα με τον κανόνα τον οποίο διαπιστώνουμε στους λυρικούς, εμπνέεται, σε κάποιο στάδιο της δημιουργίας του, από μιαν άμεση εμπειρία, από ένα προσωπικό βίωμα, και από την άλλη θα ελέγαμε ότι το προσωπικό αυτό βίωμα, στην περίπτωση του Καβάφη, εκφράζει συχνά την ψυχολογία και την διανοητικότητα των ελληνικών παροικιών του Εξωτερικού στον φθίνοντα δέκατο ένατο αιώνα και στον αρχόμενο εικοστό, με την ιδιαίτερη χροιά την οποία έπαιρναν οι διαθέσεις αυτές στην Αίγυπτο και στην Πόλη. Ο Στρατής Τσίρκας μού φαίνεται πως παραστενεύει τα πράγματα, σε βαθμό που να αδυνατίζει την θέση του: το κρεββάτι του Προκρούστη δεν βολεύει την ανθρώπινη αλήθεια, που δεν είναι ποτέ μονοσήμαντη.

Κατά τα άλλα, η πολύ προσεκτική και λεπτομερειακή έρευνα στην οποία προβαίνει, για να δώσει πιο στερεό έρεισμα στα σχήματα τα οποία διαμορφώνει, μας βοηθεί να γνωρίσουμε και το άμεσο περιβάλλον που προσέφερε την κοινωνική πλαισίωση στον Καβάφη, και το ευρύτερο ανθρώπινο κλίμα του αιγυπτιώτη ελληνισμού, χρήσιμη γνώμη όχι μόνο προκειμένου για την πολιτική, αλλά και προκειμένου γενικά για μία σελίδα, κλεισμένη, της ομογενείας μας. Όμως αυτά, ενώ άλλες φορές παρέχονται με μία εξαντλητική εξονύχιση που αγγίζει τα όρια της αυτοβιογραφίας ή της προσωπικής εξομολόγησης, άλλοτε πάλι παρουσιάζουν κενά στην πληροφόρηση τόσα, ώστε να απαιτούν νέα διερεύνηση των συγκεκριμένων ζητημάτων. Και επάνω απ’ όλα, ο προσωπικός τόνος και των ζητήσεων και των συζητήσεων δίνει, βέβαια, μια χάρη λογοτεχνική, το λογοτεχνικό χάρισμα του Στρατή Τσίρκα, και στο γράψιμο και στην ανάγνωση, αλλά διογκώνει χωρίς λόγος απλούστατες πληροφορίες για τις οποίες λέει κανείς πως θα αρκούσε κάποτε μία μνεία, μία απλή υποσημείωση.

Με το παιδί του στην Αλεξάνδρεια, το 1958

Έτσι ήρθε στη μέση η άποψη την οποία και άλλοτε έχω επαναλάβει. Ο Στρατής Τσίρκας ολοένα παίρνει σαφέστερο προβάδισμα ανάμεσα στους πεζογράφους της γενεάς του· τεκμήριο και η πρόσφατη μεγάλη τιμή που του έγινε σε διεθνικό επίπεδο (σ.σ. το κορυφαίο έργο του Τσίρκα, η τριλογία «Ακυβέρνητες πολιτείες», είχε τιμηθεί το Φεβρουάριο του 1972 ως το καλύτερο ξένο μυθιστόρημα στη Γαλλία κατά το προηγούμενο έτος). Περαιτέρω όμως ανήκει στους λογοτέχνες που ασχολούνται και με την φιλολογία· η κατηγορία αυτή των λογίων έχει αναδείξει στην Ελλάδα κορυφαίους της φιλολογικής έρευνας: αρκεί το όνομα του Κωστή Παλαμά για να δικαιώσει την βεβαίωσή μου. Ωστόσο, όταν ο λογοτέχνης φιλολογεί, νομίζω ότι είναι ανάγκη να μένει πολύ κοντά στην φιλολογική τεχνική και δεοντολογία· η φιλολογία είναι αυστηρή επιστήμη: δεν θέλει κρατούμενα, δεν θέλει υπονοούμενα, δεν επιδέχεται παραλείψεις. Έτσι κοιταγμένο το βιβλίο αυτό αφήνει κάποιους δισταγμούς: μοιάζει ο συγγραφέας να έχει επηρεασθεί από τον αντίδικό του. Μα, με αυτήν την επιφύλαξη, το συσταίνω θερμά κατά τα άλλα, και για όσα δίνει και για την χάρη με την οποία τα δίνει.

*Επιφυλλίδα του Κ. Θ. Δημαρά, που έφερε τον τίτλο «Ο πολιτικός Καβάφης» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Παρασκευή 18 Φεβρουαρίου 1972.

Ο Κ. Θ. Δημαράς

Το υπό εξέταση σύγγραμμα του Τσίρκα, «Ο πολιτικός Καβάφης», είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Κέδρος» το 1971.

Ο λογοτέχνης Στρατής Τσίρκας απεβίωσε στην Αθήνα στις 27 Ιανουαρίου 1980, ημέρα Κυριακή, ύστερα από πολύωρη χειρουργική επέμβαση σε νοσοκομείο της Αθήνας, με ανεπιτυχές δυστυχώς αποτέλεσμα.

Γεννημένος στο Κάιρο το 1911 (στις 10/23 Ιουλίου), ο Στρατής Τσίρκας (φιλολογικό ψευδώνυμο του Γιάννη Χατζηανδρέα) σπούδασε στην εκεί Αμπέτειο Σχολή και εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα της Αιγύπτου και ως λογιστής σε διάφορες εταιρείες.

Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα νεότατος, το 1927, δημοσιεύοντας το παραμύθι «Το Φεγγάρι» στο αλεξανδρινό περιοδικό «Παναιγύπτια».

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 14.3.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το καλοκαίρι του 1930 γνωρίστηκε με τον Καβάφη, γεγονός που αποτέλεσε τον πρώτο μεγάλο σταθμό της λογοτεχνικής ζωής του.

Το 1937 εκδόθηκε στην Αλεξάνδρεια η πρώτη ποιητική συλλογή του Τσίρκα, που έφερε τον τίτλο «Φελλάχοι».

Στη συνέχεια ο Τσίρκας, που αντίκριζε τα πράγματα από την οπτική γωνία της Αριστεράς, άρχισε να ασχολείται και με άλλα είδη του γραπτού λόγου, το διήγημα, το μυθιστόρημα, το δοκίμιο, τις μελέτες και τις μεταφράσεις ξένων συγγραφέων.

Όπως έγραψε ο ίδιος, η ανάμνηση από τις συνομιλίες του με τον Καβάφη τον προσανατόλισε, είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, στις έρευνες που τον οδήγησαν στη συγγραφή της ογκώδους μελέτης «Ο Καβάφης και η εποχή του» (1958), μιας ιστορικής έρευνας για την Αίγυπτο και τον ελληνισμό της Αλεξάνδρειας.

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 14.3.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η μελέτη αυτή, με τη σειρά της, τον έκανε να στρέψει το ενδιαφέρον του σε ένα χώρο που ούτως ή άλλως γνώριζε καλά: τον ελληνισμό της Αιγύπτου. Από τον προσανατολισμό αυτόν έμελλε να ξεπηδήσει το κορυφαίο έργο του Τσίρκα, η τριλογία «Ακυβέρνητες πολιτείες» (ο τίτλος παραπέμπει σε ένα ποίημα που είχε συνθέσει ο Σεφέρης όταν βρισκόταν εξόριστος μαζί με την ελληνική κυβέρνηση στη Μέση Ανατολή), που τον καθιέρωσε ως σπουδαιότατο πεζογράφο, δίνοντας λάμψη και σε όλα τα άλλα έργα του, προηγούμενα και επόμενα.

Το τρίτομο μυθιστόρημα του Τσίρκα (α’ τόμος «Η λέσχη», 1961, β’ τόμος «Αριάγνη», 1962, γ’ τόμος «Η νυχτερίδα», 1965) αποτέλεσε τομή στην ιστορία του νεοελληνικού μυθιστορήματος χάρη στους νεωτερικούς τρόπους γραφής, στο αριστοτεχνικό μπόλιασμα της ρεαλιστικής γραφής με τις νεότερες τάσεις στην πεζογραφία.

Μαζί με τον Στάθη Δρομάζο (διακεκριμένο δημοσιογράφο και θεατρικό κριτικό) και τον Μανώλη Γλέζο στην Αθήνα, γύρω στο 1975

Στα σημαντικότερα έργα του Τσίρκα συγκαταλέγονται τα διηγήματα «Αλλόκοτοι άνθρωποι» (1944), «Ο Απρίλης είναι πιο σκληρός» (1947) και «Ο ύπνος του θεριστή» (1954), η νουβέλα «Νουρεντίν Μπόμπα» (1957), το μυθιστόρημα «Η χαμένη άνοιξη» (1976), συνδεδεμένο με τα Ιουλιανά του 1965, οι ποιητικές συλλογές «Το λυρικό ταξίδι» (1938) και «Προτελευταίος αποχαιρετισμός και το ισπανικό ορατόριο» (1946), καθώς και η μελέτη «Ο πολιτικός Καβάφης» (1971).

Πέρα από την καταξίωσή του στη συνείδηση του κοινού ως ενός αξιόλογου εργάτη του λόγου, ο Τσίρκας τιμήθηκε το 1959 με το Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορηματικής Βιογραφίας για την προαναφερθείσα μελέτη του «Ο Καβάφης και η εποχή του».

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Στρατής Τσίρκας (αριστερά) μαζί με τον Νίκο Καββαδία, στην Αλεξάνδρεια.