Ο νεότερος αδελφός της πολυτίμητης ποιήτριας Ζωής Καρέλλη είναι κυρίως γνωστός για την πρωτοποριακή πεζογραφία του και για την ανορθόδοξη ζωγραφική του. Αν και πρωτοεμφανίστηκε, στα 1935, ταυτόχρονα ως πεζογράφος και ποιητής (με το εφήμερο ψευδώνυμο Σταυράκιος Κοσμάς), ελάχιστοι μέχρι σήμερα γνωρίζουν —και ακόμη λιγότεροι αναγνωρίζουν— την δίδυμην αυτή λογοτεχνικήν ιδιότητα της πιο δυναμικής πνευματικής και καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας που εγέννησε η σύγχρονη Θεσσαλονίκη.

Τούτο ασφαλώς οφείλεται και στην ποσοτική ανισότητα της ποιητικής παραγωγής του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, σε σχέση με τον όγκο του πεζογραφικού του έργου. Αλλά κύριον υπαίτιο της αφάνειάς του ως ποιητή θεωρώ τον ίδιο, γιατί συμβαίνει να γνωρίζω πως, σε ολοένα και περισσότερες εκδοτικές ευκαιρίες, έδειξε σχεδόν σκανδαλώδη στοργή για την πεζογραφία του — θέλω να πω: εις βάρος της ποίησής του.


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 4.9.1988, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Έτσι, η πρώτη, εξαρχής δυσπρόσιτη ποιητική συλλογή του κ. Πεντζίκη (Εικόνες, 1944) ξαναβρίσκεται, μόλις από το 1980, συμπιεσμένη στον τόμο Παλαιότερα Ποιήματα και Νεώτερα Πεζά. Μα και τούτη η νέα, επιτέλους αυτοτελής συναγωγή άλλων ποιημάτων του [σ.σ. Ποιήματα (Παλαιοντολογικά)], φέρει έναν τίτλο ήκιστα ελκυστικό και μερικώς παραπλανητικό.


Πράγματι, αν 11 από τα 47 ποιήματα που την απαρτίζουν πρωτογράφηκαν στα 1930-40, και συνεπώς μπορούν να θεωρηθούν «παλαιοντολογικά» από την σκοπιά ενός ανθρώπου 80 ετών, όλα τα άλλα χρονολογούνται από το 1944 ως το 1980, και ασφαλώς δεν παρουσιάζουν το σύνολο της ποιητικής παραγωγής του εκείνης της 35ετίας — ούτε καν όλα όσα έστερξε, κατά καιρούς, να δημοσιέψει σε έντυπα της Θεσσαλονίκης. Και μένει απορίας άξιο, γιατί το εξώφυλλο της συλλογής, σχεδιασμένο με το χέρι του ποιητή, προτείνει έναν ακριβέστερο τίτλο της: Ποιήματα: Ανακομιδή και άλλα, τυπωμένα [&] ανέκδοτα.


Αν εξαιρέσει κανείς τα όντως ανέκδοτα ή και άγνωστα ποιήματα που συμπεριλαμβάνονται σε τούτη την συλλογή, τον κορμό της αποτελούν: πρώτον, η διακεκριμένα ποικίλη σειρά που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Μορφές (1951-3) και δεύτερον, η συνθετική συλλογή 14 ποιημάτων, που με τον γενικό τίτλο Ανακομιδή πρωτοπαρουσιάστηκε στο περιοδικό Διαγώνιος στα 1961 και κυκλοφόρησε αυτοτελώς σε κομψό ανάτυπο. Σοφά και χαρισάμενα ποιήματα, δηλαδή ξέχειλα από τις βιωμένες και χωνεμένες μνήμες «συνεχούς συναναστροφής» ανθρώπων και τόπων και βιβλίων.


Ο κ. Πεντζίκης, ως ποιητής, σαν να ακολουθεί το δίδαγμα του Σωκράτους, δηλαδή ποιεί μύθους και όχι λόγους. Αυτό δεν σημαίνει πως του έλειψε ποτέ ο λεκτικός πλούτος, αλλά πως φαίνεται να μην έχει πρώτο μέλημα την γοητεία του λυρικού λόγου. Εκ πρώτης όψεως, οι στίχοι του μπορεί να μοιάζουν «ήχοι παράφωνοι» —όπως έλεγε ο Καρυωτάκης—, ανέμελα ιδιόρρυθμοι, ενώ είναι γνωστό πως όλα τα κείμενά του περνούν από αλλεπάλληλα στάδια επεξεργασίας, ακόμη και αφού δημοσιευτούν. (Από αυτήν την άποψη, ατελεύτητες εκπλήξεις και φροντίδες καρτερούν εδώ τους επίδοξους μελετητές του ύφους του, είτε τους μελλοντικούς επιμελητές των Απάντων του.)


Γνωρίζοντας την θρησκευτική προσήλωση του κ. Πεντζίκη σε μια «μελέτη θανάτου» ριζικά διάφορη από εκείνη π.χ. του λογοτέχνη-ζωγράφου Φώτη Κόντογλου, επόμενο είναι να αναρωτηθεί κανείς αν κύριος σκοπός της «μυθικής και παραμυθικής» του ποίησης είναι η διδαχή. Αγκαλά (σ.σ. αν και, μολονότι) και ο ίδιος έγραψε στα 1943 κοτζάμ ποίημα με τίτλο «Διδαχή», που μάλιστα περιλαμβάνει τον ίσως ειρωνικό στίχο:

συλλογιέμαι ότι ετάχτηκα λοιπόν παιδαγωγός,

και ενώ μαθητές του μπορούν να λογιστούν ποιητές τόσο διάφοροι όσο ο Τάκης Σινόπουλος και ο Αλέξης Κοσματόπουλος, νομίζω πως η ποίηση του κ. Πεντζίκη δεν έχει πρόθεση διδακτική — άλλο αν η κάθε σύνθεσή της μπορεί να θρέψει με θεογνωσία και πραγματογνωσία λογής-λογής αναγνώστες.


Με άλλα λόγια, πιστεύω πως συμμερίζεται πλήρως την περίπαθη φράση του Γιάννη Κητς (σ.σ. ο άγγλος ποιητής Τζον Κητς): «Μισούμε την ποίηση που έχει φανερές βλέψεις επάνω μας». Και αν χρειάζεται να αποδείξω τούτη την πεποίθησή μου, παρακαλώ τον αναγνώστη να διαβάσει το μείζον ποίημα: «Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο» (σσ. 26-28). Τούτη η σκληρότατη μα και λιτά συμπονετική σύνθεση, γραμμένη στα 1946, όταν ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης βρισκόταν ακόμα πολύ κοντά στην εμπειρία ενός αδόκιμου μέλους του Κ.Κ.Ε., θαρρώ πως είναι η στερεότερη ποιητική μαρτυρία που διαθέτει η λογοτεχνία μας για την «εποχή των δολοφόνων».

*Κριτικό άρθρο του διαπρεπούς μελετητή και καθηγητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας Γ. Π. Σαββίδη, που έφερε τον τίτλο «Ποιητική θεογνωσία και πραγματογνωσία» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 4 Σεπτεμβρίου 1988. Το κείμενό του αφορούσε την ποιητική συλλογή του Ν. Γ. Πεντζίκη Ποιήματα (Παλαιοντολογικά) (Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις Α.Ε., Θεσσαλονίκη, 1988).

Ο θεσσαλονικιός πεζογράφος, ποιητής και αυτοδίδακτος ζωγράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (Ν. Γ. Πεντζίκης) γεννήθηκε στις 17/30 Οκτωβρίου 1908 και απεβίωσε στις 13 Ιανουαρίου 1993 συνεπεία καρδιακής ανακοπής.


Προσκύνηση τιμίων λειψάνων στο Πρωτάτο, Μάιος 1984 (πηγή: «Προς εκκλησιασμό», εκδόσεις «Ίνδικτος», Αθήνα, 2007)

Ήταν το στερνοπούλι και το μοναδικό αγόρι της εύπορης αστικής οικογένειας του φαρμακοποιού Γαβριήλ και της διδασκάλισσας Μαίρης Πεντζίκη (μία από τις αδελφές του, η Χρυσούλα, έγινε αργότερα γνωστή ως η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη).


Κύρια χαρακτηριστικά του πολύμορφου έργου του Πεντζίκη, ο οποίος ανήκει χρονολογικά στην περίφημη γενιά του ’30, είναι η ευρεία θεματική, η συνειρμική γραφή, η συχνή χρήση του εσωτερικού μονολόγου και της μεταφοράς, η θρησκευτική προσήλωση και η μεγάλη αγάπη του για τη γενέτειρά του, τη Θεσσαλονίκη.

Ειδήσεις Σήμερα: