Θουκυδίδης: Η διαχρονικότητα της φυλετικής ακρισίας μας

Το απόσπασμα του Θουκυδίδη, που παραθέτω πιο κάτω, το βλέπω κιόλας τυπωμένο χωρίς τους απαραίτητους τόνους, τα πνεύματα και τις υπογεγραμμένες του, κατά τους ορισμούς της νεοελληνικής ατονικής επιπολαιότητας· και δεν το κρύβω πως με πιάνει σύγκρυο. Πώς όμως αλλιώς να γίνει αφού, όπως φαίνεται, ήταν απαραίτητο να ικανοποιηθεί η λαϊκή επιταγή και να δικαιωθεί η αγραμματοσύνη του «δημοκρατικού 5», που ως κεκτημένο πια «μαζικό» δικαίωμα κι αναφαίρετη συντεχνιακή κατάχτηση ανταποκρίνεται «πλέρια» στις απαιτήσεις των όσων διδάσκουν ή διδάσκονται «γράμματα» (του Θεού τα πράματα).

Διαλύσας τον ξύλλογον ο Αρχίδαμος Μελήσιππον πρώτον αποστέλλει εις τας Αθήνας τον Διακρίτου, άνδρα Σπαρτιάτην. Οι δε (Αθηναίοι) ου προσεδέξαντο αυτόν εις την πόλιν ουδ’ επί το κοινόν… Αποπέμπουσιν ουν αυτόν πριν ακούσαι και εκέλευον εκτός όρων είναι αυθημερόν… Ο δ’ επειδή επί τοις ορίοις εγένετο και έμελλε διαλύσεσθαι, τοσόνδε ειπών επορεύετο ότι «Ήδε η ημέρα τοις Έλλησι μεγάλων κακών άρξει» (σ.σ. Ιστοριών Β, 2.12.1-2.12.3).

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 10.10.1993, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τον φαντάζομαι λοιπόν αυτόν το Μελήσιππο ως ένα είδος μοναχικού καβαλάρη και σκέφτομαι τι θα τράβηξε στο ταξίδι του από τη Σπάρτη ως την Αθήνα, άλλοτε έφιππος κι άλλοτε στρατολάτης. Πότε να χάνει το δρόμο και να μη βρίσκεται ψυχή να ρωτήσει, πότε να ξαποσταίνει στον ίσκιο ενός πεύκου και πότε να λαγοκοιμάται κάτω από τα άστρα και τα φυλλοκάρδια του να τρέμουν από το φόβο των αδέσποτων σκυλιών. Σκόνη, δίψα και πείνα μαύρη. Μαύρο και το μπαγιάτικο ψωμί, μπόλικο σκόρδο και τίποτα ξερά σύκα. Το όλον του θα απόπνεε κάτι μεταξύ παστουρμά και μπακαλιάρου. Αναρωτιέμαι σαν πόσες τάχα μέρες και νύχτες να χρειάστηκε για να φτάσει ως το Θριάσιον πεδίον κι από κει να πιάσει τον ανήφορο για το κλεινόν άστυ. Να όμως που τελικά όλα γίνονται και να τος πια στην Ιερά οδό, στον ξακουστό τον Ελαιώνα. Σουρούπωμα, κατήφορος και μπρος στα μάτια του η Ακρόπολη και η μενεξεδένια Αθήνα. Χάρμα ιδέσθαι! Πλήν άξαφνα κι αναπάντεχα «πόστο ντι μπλόκο».

— Αλτ! Τις ει; του κόβουν το δρόμο δυο οπλίτες.

— Μελήσιππος ο Διακρίτου, πρέσβυς Λακεδαιμονίων.

— Μωρέ τι μας λες; Κι είχαμε μια σκασίλα! Δείξε μας αμέσως την πλάτη σου και σύρε ες κόρακας.

— Μα…

— Ούτε μα, ούτε μου. Τέτοιες είναι οι διαταγές μας.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 10.10.1993, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η συνέχεια γνωστή. Τον πάνε στα όρια και τον απελαύνουν σαν αλβανό λαθρομετανάστη. Όμως δεν είναι τυχαίος ο Μελήσιππος. Είναι συνετός, είναι στοχαστικός και, προπαντός, Έλληνας. Ιππεύει κι από τη ράχη του ψαρή του λέει τον καημό του: «Ήδε η ημέρα τοις Έλλησι μεγάλων κακών άρξει». Έπειτα φωνάζει «ντέεε» και παίρνει τον κατήφορο για την Ελευσίνα. Στο βάθος η δροσάτη θάλασσα με το λουλακί χρώμα τού ημερεύει την ψυχή.

Όποτε τύχει να ανατρέξω στο προφητικό αυτό χωρίο του Θουκυδίδη, που σε βουρκώνει, γιατί επισημαίνει την αρχή του τέλους του προγονικού μεγαλείου, αναλογίζομαι αν η διατύπωσή του με λέξεις ευκολονόητες ακόμη κι από τους αγνοούντες τα αρχαία ελληνικά νεοέλληνες είναι συμπτωματική. Το συμπέρασμά μου είναι «μεταφυσικό». Θεωρώ δηλαδή πιθανόν ότι, όταν θα άρχισε να το γράφει, στοχάστηκε, βαθύνους καθώς ήταν, τις μέλλουσες γενιές των Ελλήνων και τις αφορμές των μελλοντικών παθημάτων τους. Μπορεί και σε μιαν αστραπή ενόρασης να  διέτρεξε τις χιλιετίες και να ψυχανεμίστηκε ως και τους σημερινούς Ρωμιούς. Και γιατί όχι, σε κατάσταση έκστασης, να μην του αποκαλύφθηκε ο χαρακτήρας μας και να θέλησε να μας προειδοποιήσει; Γεγονός πάντως είναι πως η φράση «αποπέμπουσιν ουν αυτόν πριν ακούσαι» επιβεβαιώνει τη διαχρονικότητα της φυλετικής ακρισίας μας και πολύ θυμίζει τους σύγχρονους δήθεν διαλόγους μας.

«Ην γαρ Περικλέους η γνώμη» λέει ο Θουκυδίδης, συσχετίζοντας τη βαρύτητα ενός λάθους με το μέγεθος εκείνου που το διέπραξε, κι αντιπαραθέτει τη ρήση του άγνωστου και ταπεινού Μελήσιππου, που αποκαλύπτει μεγάλη πολιτική ωριμότητα: «Ήδε η ημέρα τοις Έλλησι μεγάλων κακών άρξει». Η αξία του Σπαρτιάτη έγκειται στο ότι μπόρεσε και είδε την επερχόμενη καταστροφή στο πανελλήνιο εύρος της, έξω και πέρα από τους στενούς ορίζοντες των δύο εχθρικών πόλεων. Γι’ αυτό κι αναφέρεται στους Έλληνες γενικά κι όχι μόνο στους Αθηναίους και στους Σπαρτιάτες.

«Ήδε η ημέρα τοις Έλλησι μεγάλων κακών άρξει». Φράση γομφοπαγής (σ.σ. παλαιική, παλιομοδίτικη) και ιπποβάμων (σ.σ. πομπώδης, στομφώδης), που θα μπορούσε να επαναλαμβάνεται ανά τους αιώνες για τα μεγάλα εθνικά μας λάθη. Και, γιατί όχι, και σήμερα, είτε αφορά σε κόμματα είτε σε άτομα.

*Έξοχο κείμενο του Νίκου Πολίτη, που έφερε τον τίτλο «Ήδε η ημέρα…» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 10 Οκτωβρίου 1993, ημέρα εθνικών εκλογών και θριαμβευτικής επανόδου του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου στην εξουσία, μετά την παρένθεση της κυβέρνησης Κωνσταντίνου Μητσοτάκη (Απρίλιος 1990 – Οκτώβριος 1993).

Ο Νίκος Πολίτης

Ο αριστερών καταβολών Νίκος Πολίτης (1918-1995), γιος του διακεκριμένου θεατρικού δασκάλου και κριτικού Φώτου Πολίτη (1890-1934), υπήρξε αξιόλογος φιλόλογος και λογοτέχνης (διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, θεατρικά μονόπρακτα), καθώς και εκλεκτός συνεργάτης του «Βήματος».

Προς διευκόλυνση των αναγνωστών και των αναγνωστριών παραθέτουμε ολόκληρο το θουκυδίδειο χωρίο στο οποίο ανατρέχει ο Πολίτης, καθώς και τη μετάφρασή του από τον Άγγελο Βλάχο:

[2.12.1] Τοσαῦτα εἰπὼν καὶ διαλύσας τὸν ξύλλογον ὁ Ἀρχίδαμος Μελήσιππον πρῶτον ἀποστέλλει ἐς τὰς Ἀθήνας τὸν Διακρίτου ἄνδρα Σπαρτιάτην, εἴ τι ἄρα μᾶλλον ἐνδοῖεν οἱ Ἀθηναῖοι ὁρῶντες σφᾶς ἤδη ἐν ὁδῷ ὄντας. [2.12.2] οἱ δὲ οὐ προσεδέξαντο αὐτὸν ἐς τὴν πόλιν οὐδ᾽ ἐπὶ τὸ κοινόν· ἦν γὰρ Περικλέους γνώμη πρότερον νενικηκυῖα κήρυκα καὶ πρεσβείαν μὴ προσδέχεσθαι Λακεδαιμονίων ἐξεστρατευμένων· ἀποπέμπουσιν οὖν αὐτὸν πρὶν ἀκοῦσαι καὶ ἐκέλευον ἐκτὸς ὅρων εἶναι αὐθημερόν, τό τε λοιπὸν ἀναχωρήσαντας ἐπὶ τὰ σφέτερα αὐτῶν, ἤν τι βούλωνται, πρεσβεύεσθαι. ξυμπέμπουσί τε τῷ Μελησίππῳ ἀγωγούς, ὅπως μηδενὶ ξυγγένηται. [2.12.3] ὁ δ᾽ ἐπειδὴ ἐπὶ τοῖς ὁρίοις ἐγένετο καὶ ἔμελλε διαλύσεσθαι, τοσόνδε εἰπὼν ἐπορεύετο ὅτι «ἥδε ἡ ἡμέρα τοῖς Ἕλλησι μεγάλων κακῶν ἄρξει».

[2.12.1] Μετά τα λίγα αυτά λόγια, ο Αρχίδαμος διάλυσε την συνάθροιση και, πριν από οτιδήποτε άλλο, έστειλε στην Αθήνα τον Σπαρτιάτη Μελήσιππο του Διακρίτου για να μάθει μήπως οι Αθηναίοι, βλέποντας τον εχθρό να βρίσκεται κιόλας κοντά, θα ήσαν περισσότερο ενδοτικοί. [2.12.2] Οι Αθηναίοι, όμως, δεν τον άφησαν να μπει στην πόλη ούτε φυσικά να παρουσιαστεί στην Εκκλησία του Λαού και τούτο επειδή, προηγουμένως, είχε ψηφιστεί πρόταση του Περικλή, να μην γίνει δεκτός κανένας κήρυκας ή πρεσβεία των Λακεδαιμονίων από την στιγμή που θα είχαν αρχίσει αυτοί την εκστρατεία. Έδιωξαν, λοιπόν, τον Μελήσσιππο χωρίς να τον ακούσουν και τον διάταξαν να βγει, αυθημερόν, από τα σύνορα της Αττικής. Πρόσθεσαν ότι από τότε κι ύστερα θα μπορούν οι Λακεδαιμόνιοι, αν θέλουν, να στέλνουν πρέσβεις μόνο αν αποσυρθούν στο έδαφός τους. Έστειλαν και φρουρούς με τον Μελήσιππο, ώστε να μην επικοινωνήσει με κανέναν. [2.12.3] Όταν έφτασε στα σύνορα κι έπρεπε να χωριστεί απ᾽ τους συνοδούς, πριν ξεκινήσει, γύρισε και είπε τα λίγα αυτά λόγια: «Η μέρα η σημερινή είναι αρχή μεγάλων κακών για τους Έλληνες».