Στις 20 Μαΐου 1825 έλαβε χώρα η περιώνυμη μάχη στο Μανιάκι, όπου βρήκε ηρωικό θάνατο μαζί με τους συμπολεμιστές του ο θρυλικός Παπαφλέσσας (προσωνυμία του αρχιμανδρίτη Γρηγορίου Δικαίου), ένας από τους σημαντικότερους αγωνιστές και πολιτικούς της Επανάστασης του 1821, αλλά και εξέχον μέλος της Φιλικής Εταιρείας.


Σύμφωνα με την εξιστόρηση των δραματικών γεγονότων από τον Φωτάκο (τον αρκάδα στρατιωτικό και απομνημονευματογράφο Φώτιο Χρυσανθόπουλο ή Φωτάκο, 1798-1878), λίγο πριν από την έναρξη της μάχης στο Μανιάκι ο Παπαφλέσσας στάθηκε ανάμεσα στους άνδρες του και επιχείρησε να τονώσει το ηθικό τους με λόγους ενθαρρυντικούς. Από τη μια τους υπενθύμισε τις μεγάλες νίκες που είχαν καταγάγει έως τότε οι επαναστάτες (Βαλτέτσι, Λεβίδι, Δολιανά, άλωση Τριπολιτσάς κ.ά.), και από την άλλη τους μίλησε για τη μεγάλη ελληνική στρατιωτική δύναμη που ήταν καθ’ οδόν προς ενίσχυσή τους και θα έφθανε εκεί σε λίγη ώρα (Πλαπούτας, Μανιάτες κ.ά.).


Όμως, τα επιχειρήματα του Παπαφλέσσα δεν έπεισαν τους υπόλοιπους οπλαρχηγούς, που είχαν ασφαλώς συνειδητοποιήσει το σοβαρότατο κίνδυνο που διέτρεχαν, οι ίδιοι και οι άνδρες τους. Έτσι, δύο από τους καπεταναίους, ο Κεφάλας και ο Παπαγιώργης, ενεργώντας εξ ονόματος και των υπολοίπων, του πρότειναν να εγκαταλείψουν οι Έλληνες τις θέσεις τους όσο υπήρχε ακόμα χρόνος και να προσπαθήσουν να διασπάσουν τις γραμμές του τουρκικού ιππικού.

Ο Παπαφλέσσας, πάντα κατά τον Φωτάκο, αποκρίθηκε πρώτα στον Κεφάλα τα εξής: «Έχασα τας ελπίδας μου. Άλλως πως σε εκτιμούσα».


Αμέσως μετά στράφηκε προς το μέρος του Παπαγιώργη και του είπε πιάνοντας τα γένια του: «Μου τα εντρόπιασες, Παπαγεώργη».

Και συνέχισε ως εξής: «Πού να υπάγωμεν να φύγωμεν; […] Δεν γνωρίζεις ότι το άτακτον στράτευμα, άμα έβγη από το ταμπούρι του, σκορπίζει, και κάθε στρατιώτης θα πιάση ένα δρόμον ιδικόν του, και τότε πέντε ιππείς του Ιμβραΐμ θα μας σφάξουν όλους; […] Τι φοβείσαι, Παπαγεώργη; […] Πιστεύω αδιστάκτως ότι θα είμεθα νικηταί· αλλ’, ο μη γένοιτο, και νικηθώμεν, θα αδυνατίσωμεν την δύναμιν του εχθρού, πολλούς Τούρκους θα χάση, και την μάχην μας θα την ονομάσουν ιστορικώς Λεωνίδειον μάχην, Παπαγεώργη!»

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει στις 19 Μαΐου 1967, ημέρα Παρασκευή, υπήρχε ένα άρθρο του Μιχάλη Φακίνου αναφορικά με το Μανιάκι και το θάνατο του Παπαφλέσσα.


Ο Μιχάλης Φακίνος

Ο γνωστός πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας, επί σειράν δεκαετιών δημοσιογράφος που εργαζόταν στην ιστορική εφημερίδα του ΔΟΛ, είχε γράψει τα ακόλουθα:


Δειλινό της 19ης Μαΐου του 1825 (σ.σ. αυτή είναι κατά τον Φακίνο η ημερομηνία διεξαγωγής της μάχης στο Μανιάκι, αν και όλες ανεξαιρέτως οι σχετικές πηγές συγκλίνουν στο ότι η σκληρή πολεμική αναμέτρηση έλαβε χώρα την επομένη, 20ή Μαΐου). Ο Παπαφλέσσας και τα 300 παλληκάρια του —περίπτωση που θυμίζει τον Λεωνίδα με τους τριακοσίους— αφού πάλαιψαν από το πρωί, στήθος με στήθος, στο Μανιάκι, με τη στρατιά του Ιμπραήμ πασά, σ’ έναν άνισο αγώνα, έπεσαν ηρωικά. Το δειλινό της 19ης Μαΐου του 1825 είχε κάτι από τη σιωπή του τάφου. Πριν λίγες ώρες ο τόπος «βούιζε» από τις μπαταριές, τις πολεμικές κραυγές των αντιπάλων, τα βογγητά των πληγωμένων, τα κτυπήματα των σπαθιών. Μετά σιωπή. Μόνο νεκροί και νικηταί. Ηττημένοι δεν υπήρχαν. Ο Ιμπραήμ πασάς το είχε καταλάβει, είχε θαυμάσει τον ηρωισμό των Ελλήνων. Γι’ αυτό μετά το τέλος της μάχης στο Μανιάκι ζήτησε να δη τον αρχηγό των Ελλήνων Παπαφλέσσα. Του έφεραν το πτώμα του. Κι’ αυτός διέταξε να στήσουν το παλληκάρι όρθιο σ’ ένα δένδρο για να θαυμάση το παράστημα και την ομορφιά του. Και φίλησε τον Παπαφλέσσα στο πρόσωπο.


«ΤΑ ΝΕΑ», 19.5.1967, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι ιστορικοί στις κρίσεις τους για τον Γρηγόριο Δίκαιο (σ.σ. Δικαίο κατά τας πηγάς) Παπαφλέσσα συμφωνούν ότι υπήρξε τύπος παράξενος και τον συγκρίνουν στον χαρακτήρα με τον Αλκιβιάδη. Όπως ο Αλκιβιάδης, έτσι και ο Παπαφλέσσας ήταν «ποικίλου χαρακτήρος, υπερβολικός, θορυβοποιός, ευμετάβλητος, ευαποφάσιστος, ριψοκίνδυνος, μίγμα μόχθων και τέρψεων και αλλοπροσάλλων στιγμιαίων αποφάσεων, ας ήτο ικανός να εκτελέση αδιαφορών περί των αποτελεσμάτων, τα οποία η ορθή κριτική εκ των προτέρων κατεδίκαζεν ως βλαβερά και επικίνδυνα».

Παράδειγμα, η μάχη στο Μανιάκι. Όλοι τον συμβούλευαν να υποχωρήση, να μη συγκρουσθή με τη στρατιά του Ιμπραήμ πασά, γιατί η μάχη ήταν άνιση. Είχε δυο χιλιάδες άνδρες, από τους οποίους του έμειναν μόνο τριακόσιοι. Κι’ όμως, δεν υποχώρησε, σα να επιθυμούσε τον θάνατο. Και πριν τη μάχη έβγαλε λόγο στους άνδρες του, για να τους εμψυχώση λέγοντας ότι η νίκη ήταν βέβαιη. Τα λόγια του επεσφράγισε μ’ έναν πυροβολισμό, σημάδι πως άρχιζε η μάχη.


«ΤΑ ΝΕΑ», 19.5.1967, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο Γρηγόριος Δίκαιος Παπαφλέσσας γεννήθηκε στο χωριό Πολιανή της Μεσσηνίας το 1788, από φτωχούς γονείς. Από έναν καλόγηρο διδάχθηκε τα πρώτα του γράμματα. Μετά το τέλος των σπουδών του έγινε καλόγηρος στο μοναστήρι της Βαλανιδιάς (σ.σ. Βελανιδιάς), στην Καλαμάτα, αλλά μάλωσε με τον επίσκοπο Μονεμβασίας και πήγε στη μονή Ρεκίτζα (σ.σ. Αγίου Γεωργίου Ρεκίτσας). Αλλά και εκεί δεν «κάθησε ήσυχος». Συγκρούσθηκε μ’ έναν πανίσχυρο Τούρκο για κτηματικές διαφορές της μονής και, επειδή φοβήθηκε τις συνέπειες, έφυγε από την τουρκοκρατούμενη Πελοπόννησο και πήγε στη βενετοκρατούμενη Ζάκυνθο. Από εκεί μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη και γίνεται αρχιμανδρίτης. Στην Κωνσταντινούπολη όμως η κατάσταση ήταν επικίνδυνη για τον Παπαφλέσσα. Οι Τούρκοι τον συλλαμβάνουν, αλλά με την επέμβαση του πατριάρχου Γρηγορίου ελευθερώνεται και υποχρεώνεται να επιστρέψη στην Πελοπόννησο.


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 24.8.1962, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στα πατρικά του χώματα φθάνει στις 28 Δεκεμβρίου του 1820. Και αρχίζει τη δράση του, που χαρακτηρίζεται ως «ηφαιστειώδης». Πλανάται σ’ ολόκληρη την Πελοπόννησο, αυτοκαλούμενος «έξαρχος πατριαρχικός», και με τη ρητορική του δεινότητα εμψυχώνει τους Έλληνες, για τη μέρα του ξεσηκωμού που πλησιάζει. Ο λαός της Πελοποννήσου θεωρούσε τον Παπαφλέσσα «μεσσία» του και τον αγαπούσε. Αντίθετα, ο ενθουσιασμός του έβαλε σε σκέψεις τους προύχοντες και τους δημογέροντες. Γι’ αυτό και τον Ιανουάριο του 1821 τον καλούν σε μια μονή, στο Αίγιο, και του υποβάλλουν ένδεκα ερωτήσεις, σχετικές με το περιεχόμενο των λόγων του. Ο Παπαφλέσσας απαντά ότι για την επιτυχία του Αγώνος απαιτούνται μόνο χρήματα.


Μετά την ύψωση της σημαίας της επαναστάσεως ο Παπαφλέσσας αποβάλλει το ράσο του αρχιμανδρίτη και ντύνεται τη στολή του πολεμιστή. Μ’ αυτήν τώρα διατρέχει τα χωριά και τις πόλεις της Πελοποννήσου και εμψυχώνει τον λαό με τα πύρινα λόγια του. Τα λόγια του πέφτουν σαν σπόρος. Δίνουν καρπούς. Και στο Μανιάκι, σαν σήμερα πριν 142 χρόνια, ο ίδιος δίνει τη ζωή του για τη μεγάλη ιδέα της Ελευθερίας.

Στη θέση της κεντρικής φωτογραφίας του παρόντος άρθρου, σκίτσο του αξεπέραστου Φωκίωνος Δημητριάδη (πηγή: «Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 20.8.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»).

Ειδήσεις Σήμερα: