Τελικά, τα αρχαία ζάρια 12.000 ετών ήταν τζόγος ή απλώς ανάγκη για παιχνίδι;

Αφού η είδηση για τα αρχαιότερα ζάρια της Βόρειας Αμερικής έχει ήδη γίνει γνωστή, η πραγματική συζήτηση ίσως δεν αφορά μόνο το «πότε» ξεκίνησαν τα παιχνίδια τύχης, αλλά το «τι σημαίνει» τελικά το παιχνίδι για τον άνθρωπο — τότε και τώρα.

Η πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο American Antiquity έφερε στο φως ευρήματα που αλλάζουν τα δεδομένα: ζάρια ηλικίας έως και 12.000 ετών, τα οποία δείχνουν ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες είχαν αναπτύξει μορφές παιχνιδιού πολύ νωρίτερα απ’ όσο πιστευόταν. Ωστόσο, πέρα από το ίδιο το εύρημα, τίθεται ένα ουσιαστικό ερώτημα: πώς μπορεί κανείς να εντοπίσει και να κατανοήσει το παιχνίδι σε τόσο βαθύ παρελθόν;

Ζάρια προϊστορικών ιθαγενών της Αμερικής — διαγνωστικά και πιθανά — από την Ύστερη Πλειστόκαινο (13.000–11.700 χρόνια πριν από σήμερα), την Πρώιμη Ολόκαινο (11.700–8.000), τη Μέση Ολόκαινο (8.000–2.000) και την Ύστερη Ολόκαινο (2.000–450): (a, d) Σίγκναλ Μπιούτ, Νεμπράσκα (Μέση Ολόκαινος), NMNH-A437076, NMNH-550791· (b) Αγκέιτ Μπέισιν, Ουαϊόμινγκ (Πρώιμη Ολόκαινος), UW-11327· (c, f) Αγκέιτ Μπέισιν, Ουαϊόμινγκ (Ύστερη Πλειστόκαινος), UW-OA111, UW-OA448· (e, g) Λίντενμαϊερ, Κολοράντο (Ύστερη Πλειστόκαινος), NMNH-A442165, NMNH-A440429· (h) Ίρβαϊν, Ουαϊόμινγκ (Ύστερη Ολόκαινος). (Οι εικόνες 1a, d, e και g παραχωρήθηκαν από το Τμήμα Ανθρωπολογίας του Smithsonian Institution και το American Museum of Natural History. Οι εικόνες 1b, c, f και h παραχωρήθηκαν από το Τμήμα Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Ουαϊόμινγκ. Φωτογραφίες: ο συγγραφέας.) (Έγχρωμη απεικόνιση στο διαδίκτυο)

Ο αρχαιολόγος Ρόμπερτ Μάντεν κατέγραψε 565 αντικείμενα που αναγνώρισε ως ζάρια, προερχόμενα από περιοχές όπως το Ουαϊόμινγκ, το Κολοράντο και το Νέο Μεξικό. Τα ευρήματα καλύπτουν μια τεράστια χρονική περίοδο — από τον 19ο αιώνα έως και 12.000 χρόνια πριν. Η ταύτισή τους ως ζάρια μεταθέτει σημαντικά προς τα πίσω τα πρώτα υλικά ίχνη παιχνιδιού, τα οποία ο ίδιος ερμηνεύει ως ένδειξη ύπαρξης παιχνιδιών τύχης και, πιθανώς, τζόγου. Κατά την εκτίμησή του, οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Αμερικής χρησιμοποιούσαν ζάρια χιλιάδες χρόνια νωρίτερα από ό,τι είχε μέχρι σήμερα υποτεθεί.

Για να φτάσει σε αυτό το συμπέρασμα, ο Μάντεν συνέκρινε τα ευρήματα με αντίστοιχα αντικείμενα από αρχαιολογικές μελέτες και βάσεις δεδομένων, αξιοποιώντας και παλαιότερη εκτενή έρευνα για τα αντικείμενα παιχνιδιού των ιθαγενών της Αμερικής.

Τα «ζάρια» αυτά, ωστόσο, δεν θυμίζουν καθόλου τα σημερινά καθώς δεν έχουν σχήμα κύβου. Πρόκειται για απλά, επίπεδα αντικείμενα — στρογγυλά ή ορθογώνια — που φέρουν διακριτικά σημάδια στη μία όψη, ενώ η άλλη παραμένει εντελώς άδεια. Στην ουσία λειτουργούν δυαδικά, όπως μια ρίψη νομίσματος. Με σύγχρονους όρους, θα μπορούσαν να παρομοιαστούν με ένα «d2». Το εύρημα αυτό, μάλιστα, υπογραμμίζει ότι τα ζάρια, ως ιδέα, είναι πολύ παλαιότερα από τα ίδια τα νομίσματα.

Τύποι επίπεδων ζαριών όπως απεικονίζονται από τον Κούλιν: (αριστερά) «ζάρια από κόκαλο» (Culin 1907: σχήματα 21, 67, 189)· (δεξιά) επίπεδα «ζάρια-ράβδοι» (Culin 1907: σχήματα 14, 30, 124).

Τι (δεν) βλέπει η αρχαιολογία

Η ερμηνεία τέτοιων ευρημάτων δεν είναι ποτέ απλή. Το αρχαιολογικό αρχείο για περιόδους τόσο μακρινές είναι εξαιρετικά περιορισμένο, καθώς τα περισσότερα υλικά δεν διατηρούνται στο πέρασμα του χρόνου. Και το παιχνίδι, από τη φύση του, είναι κάτι που συχνά δεν αφήνει ίχνη.

Ακόμη και σήμερα, πολλά παιχνίδια δεν απαιτούν κανένα αντικείμενο — όπως το κυνηγητό ή το κρυφτό. Αν παρόμοιες δραστηριότητες λάμβαναν χώρα πριν από 12.000 χρόνια, είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν θα μπορούσαμε ποτέ να τις ανιχνεύσουμε αρχαιολογικά, σύμφωνα με το The Conversation.

Ύστερη Πλειστόκαινος έως Ύστερη Ολόκαινος (13.000–450 χρόνια πριν από σήμερα): θέσεις όπου έχουν εντοπιστεί πιθανά ζάρια των ιθαγενών της Αμερικής. (Εικονογράφηση ζαριού από τον Ντ’Άρσι Ν. Ρ. Μάντεν.)

Αλλά και όταν χρησιμοποιούνται υλικά, αυτά σπάνια διατηρούνται ή αναγνωρίζονται. Εθνογραφικές μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι συχνά αυτοσχεδιάζουν: χαράζουν γραμμές στο έδαφος για «ταμπλό», ανοίγουν μικρές τρύπες και χρησιμοποιούν πέτρες, σπόρους, κοχύλια ή ακόμη και αποξηραμένα περιττώματα ζώων ως πιόνια — πρακτικές που δύσκολα αφήνουν αναγνωρίσιμα ίχνη.

Το ίδιο ισχύει και για τα «ζάρια». Στη φύση υπάρχουν αντικείμενα που μπορούν να λειτουργήσουν ως τέτοια, όπως ξύλα με δύο όψεις ή κοχύλια καουρί. Και αυτή η δημιουργική χρήση καθημερινών υλικών δεν είναι ούτε αρχαία ούτε «εξωτική» — συμβαίνει παντού, ακόμη και σήμερα, με καπάκια, κουτάκια, σπάγκους ή πέτρες.

Γι’ αυτό και τα ζάρια αποτελούν για τους αρχαιολόγους ένα από τα λίγα ευρήματα που μπορούν να ταυτοποιηθούν με σχετική βεβαιότητα ως αντικείμενα παιχνιδιού, σημειώνει το The Conversation.

Μέση Ολόκαινος (8.000–2.000 χρόνια πριν από σήμερα): θέσεις όπου έχουν εντοπιστεί πιθανά ζάρια των ιθαγενών της Αμερικής. (Εικονογράφηση ζαριού από τον Ντ’Άρσι Ν. Ρ. Μάντεν.)

Από τα κόκαλα στα ζάρια

Στην πραγματικότητα, τα ζάρια δεν είναι σπάνια στο αρχαιολογικό αρχείο.  Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι αστράγαλοι — τα οστά από τους αστραγάλους ζώων όπως πρόβατα και κατσίκες — που διαθέτουν τέσσερις διαφορετικές πλευρές και χρησιμοποιούνταν ευρέως ως μέσα ρίψης.

Όπως μεταδίδει το The Conversation, το αρχαίο «παιχνίδι των 20 τετραγώνων», πρόδρομος του γνωστού «Βασιλικού Παιχνιδιού της Ουρ», φαίνεται πως χρησιμοποιούσε τέτοιους αστραγάλους, καθώς έχουν βρεθεί μέσα σε κουτιά παιχνιδιών. Με τον καιρό, οι άνθρωποι άρχισαν να αναπαράγουν αυτά τα φυσικά «ζάρια» σε υλικά όπως πέτρα, γυαλί ή μέταλλο. Παραδείγματα από ελεφαντόδοντο έχουν βρεθεί ακόμη και στον τάφο του Τουταγχαμών στην Αίγυπτο, δείχνοντας ότι η τεχνητή κατασκευή ήρθε μετά τη χρήση φυσικών αντικειμένων.

Ύστερη Ολόκαινος (2.000–450 χρόνια πριν από σήμερα): θέσεις όπου έχουν εντοπιστεί πιθανά ζάρια των ιθαγενών της Αμερικής. (Εικονογράφηση ζαριού από τον Ντ’Άρσι Ν. Ρ. Μάντεν.)

Παιχνίδι ή τζόγος;

Ο Μάντεν ερμηνεύει τα ευρήματα ως συνέχεια πρακτικών που σχετίζονται με τον τζόγο και τις οικονομικές συναλλαγές. Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση δεν είναι η μόνη δυνατή.

Το παιχνίδι δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τον τζόγο, και στην προκειμένη περίπτωση λείπει το ευρύτερο πλαίσιο που θα επέτρεπε μια τέτοια σύνδεση με βεβαιότητα. Επιπλέον, η ερμηνεία που περιορίζει το παιχνίδι σε εξελικτικούς ή οικονομικούς όρους ίσως αγνοεί μια βασική του διάσταση.

Το παιχνίδι υπάρχει συχνά απλώς για την εμπειρία του. Μερικές φορές ρίχνεις το «ζάρι» για να κερδίσεις — αλλά άλλες φορές το κάνεις μόνο για τη χαρά της στιγμής.

Ύστερη Πλειστόκαινος / Πρώιμη Ολόκαινος (13.000–8.000 χρόνια πριν από σήμερα): θέσεις όπου έχουν εντοπιστεί πιθανά ζάρια των ιθαγενών της Αμερικής. (Εικονογράφηση ζαριού από τον Ντ’Άρσι Ν. Ρ. Μάντεν.)

Η διαχρονική πλευρά του παιχνιδιού

Ακόμη κι αν δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι οι πρώτοι αυτοί παίκτες συμμετείχαν σε μορφές τζόγου όπως τις αντιλαμβανόμαστε σήμερα, η σημασία της ανακάλυψης παραμένει μεγάλη.

Τα αρχαία αυτά ζάρια — όπως και παρόμοια ευρήματα σε όλο τον κόσμο — αποκαλύπτουν κάτι πιο ουσιαστικό: ότι η ανάγκη για παιχνίδι, η αγωνία της τυχαιότητας, η χαρά της νίκης και η απογοήτευση της ήττας αποτελούν διαχρονικά στοιχεία της ανθρώπινης εμπειρίας.

Με άλλα λόγια, την επόμενη φορά που θα ρίξετε ένα ζάρι, συμμετέχετε σε μια εμπειρία που συνδέει άμεσα το παρόν με ένα παρελθόν 12.000 ετών.