Ο Τζόνας Σολκ και το εμβόλιο που νίκησε την πολιομυελίτιδα

Στις 12 Απριλίου 1955 γράφτηκε μια από τις πιο καθοριστικές στιγμές στην ιστορία της ιατρικής: ο Τζόνας Σολκ ανακοίνωσε ότι το εμβόλιο που είχε αναπτύξει κατά της πολιομυελίτιδας ήταν πλέον ασφαλές και αποτελεσματικό. Το επίτευγμά του έσωσε εκατομμύρια ζωές — όμως ο ίδιος αρνήθηκε να το εκμεταλλευτεί οικονομικά. Χρόνια αργότερα, το 1982, μιλώντας στο BBC, θυμήθηκε πώς έφτασε σε αυτή την ανακάλυψη.

Η στιγμή που άλλαξε τα πάντα

Την εποχή εκείνη, η είδηση έμοιαζε σχεδόν απίστευτη. Όπως έγραψε ένας Αμερικανός δημοσιογράφος, «η ανθρωπότητα άκουσε μία από τις πιο φωτεινές ειδήσεις της ιστορίας της». Η πολιομυελίτιδα ήταν μέχρι τότε μια ασθένεια χωρίς καμία άμυνα — ούτε πρόληψη, ούτε θεραπεία — και προκαλούσε τρόμο σε κάθε οικογένεια.

Όταν ο Σολκ ρωτήθηκε ποιος θα κρατούσε την πατέντα, απάντησε με τρόπο που έμεινε ιστορικός: «Θα έλεγα ότι ανήκει στους ανθρώπους. Δεν υπάρχει πατέντα. Μπορεί κανείς να κατοχυρώσει τον ήλιο;»

Η Έλενορ Ρούζβελτ, ο Άλμπερτ Σέιμπιν, ο Τζόνας Σολκ και ο Μπέιζιλ Ο’Κόνορ στο Hall of Fame για την Παιδική Παράλυση στο Warm Springs – National Archives and Records Administration

Ο φόβος της πολιομυελίτιδας

Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, η πολιομυελίτιδα είχε εξελιχθεί σε εφιάλτη δημόσιας υγείας. Μόνο το 1952 καταγράφηκαν πάνω από 57.000 περιστατικά στις ΗΠΑ. Η νόσος μπορούσε να παραλύσει το σώμα και να επηρεάσει την αναπνοή.

Παιδιά και ενήλικες κατέληγαν μέσα σε τεράστιους μεταλλικούς αναπνευστήρες, τους «σιδερένιους πνεύμονες», για να παραμείνουν στη ζωή. Οι εικόνες αυτές — μαζί με τους νάρθηκες στα πόδια των παιδιών — έγιναν το σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής φόβου. Κάθε καλοκαίρι έφερνε μαζί του τον ίδιο τρόμο: νέα κύματα κρουσμάτων.

Η νοσηλεύτρια Τζόντι Ζόγκραν θυμόταν περιστατικά που σόκαραν: ένα παιδί να παίζει κανονικά τη μία μέρα και την επόμενη να βρίσκεται εγκλωβισμένο σε έναν αναπνευστήρα, πανικόβλητο, χωρίς να καταλαβαίνει τι του συμβαίνει.

Παρότι η παράλυση εμφανιζόταν σε λιγότερο από το 1% των περιπτώσεων, ο τεράστιος αριθμός μολύνσεων σήμαινε ότι χιλιάδες παιδιά κατέληγαν σε αυτή την κατάσταση — συχνά για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Όταν η ασθένεια «χτύπησε» και τον πρόεδρο

Η πολιομυελίτιδα δεν έκανε διακρίσεις. Το 1921, ο μετέπειτα πρόεδρος των ΗΠΑ, Φράνκλιν Ντελάνο Ρούζβελτ, νόσησε σε ηλικία 39 ετών και έμεινε παράλυτος από τη μέση και κάτω.

Αργότερα, ως πρόεδρος, έθεσε ως προτεραιότητα την αντιμετώπιση της νόσου και ίδρυσε το March of Dimes. Η καινοτομία του ήταν απλή αλλά επαναστατική: μικρές δωρεές από εκατομμύρια πολίτες αντί για λίγες μεγάλες. Το αποτέλεσμα ήταν η συγκέντρωση τεράστιων ποσών που χρηματοδότησαν την έρευνα.

Η Έλενορ Ρούζβελτ, ο Τζόνας Σολκ και ο Μπέιζιλ Ο’Κόνορ στο Hall of Fame για την Παιδική Παράλυση στο Warm Springs, Τζόρτζια – National Archives and Records Administration

Δύο δρόμοι, ένας στόχος

Στην κούρσα για το εμβόλιο ξεχώρισαν δύο επιστήμονες με διαφορετική φιλοσοφία:

• Ο Άλμπερτ Σέιμπιν, που πίστευε σε πιο αργά και προσεκτικά βήματα, χρησιμοποιώντας εξασθενημένο ιό.
• Ο Σολκ, που προχώρησε πιο γρήγορα, επιλέγοντας έναν πλήρως απενεργοποιημένο ιό.

Ο Σολκ είχε ήδη αποδείξει την αποτελεσματικότητά του με ένα εμβόλιο γρίπης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και, με την υποστήριξη του March of Dimes, κινήθηκε με ρυθμούς που θύμιζαν περισσότερο φαρμακευτική εταιρεία παρά κλασικό ακαδημαϊκό εργαστήριο.

Πείραμα με ρίσκο — και πίστη

Η έρευνα γινόταν μέσα σε νοσοκομείο, δίπλα σε ασθενείς. Η ομάδα του Σολκ απομόνωνε τον ιό ακόμη και από δείγματα που έφταναν από τους θαλάμους.

Ο ίδιος περιέγραψε τη διαδικασία ως μια αλυσίδα επιλογών και ευκαιριών: «Στην πορεία εμφανίζονταν πράγματα που δεν είχαμε προβλέψει. Έπρεπε να τα αξιοποιήσουμε».

Και όταν ρωτήθηκε για τα «λάθη» ή τα αδιέξοδα, η απάντησή του ήταν χαρακτηριστική: «Τα αδιέξοδα είναι ευκαιρίες».

Έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη στη δουλειά του, δοκίμασε το εμβόλιο πρώτα στον εαυτό του, στη σύζυγό του και στα παιδιά του — ακόμη και στους συνεργάτες του.

Η μεγαλύτερη δοκιμή στην ιστορία

Το 1954 ξεκίνησε μια γιγαντιαία δοκιμή: σχεδόν δύο εκατομμύρια παιδιά συμμετείχαν, με τη βοήθεια δεκάδων χιλιάδων δασκάλων.

Ένα χρόνο αργότερα, τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα.

Στις 12 Απριλίου 1955, η ανακοίνωση προκάλεσε πρωτοφανή συγκίνηση. Καμπάνες χτυπούσαν, σειρήνες ηχούσαν και άνθρωποι έκλαιγαν από ανακούφιση.

Μέσα σε έναν χρόνο, τα περιστατικά στις ΗΠΑ κατέρρευσαν — από δεκάδες χιλιάδες σε λίγες χιλιάδες. Σε λιγότερο από μία δεκαετία, η πολιομυελίτιδα είχε σχεδόν εξαφανιστεί.

Στο βήμα, κατά την επίσκεψή του στα Centers for Disease Control and Prevention το 1988, ο δρ. Τζόνας Σολκ – δημιουργός του πρώτου εμβολίου κατά της πολιομυελίτιδας το 1955 – απαντά σε ερωτήσεις στη διάρκεια της παρουσίασής του.

Δόξα χωρίς εκμετάλλευση

Ο Σολκ έγινε παγκόσμια σύμβολο μέσα σε μια νύχτα. Ο ίδιος, όμως, δεν είδε ποτέ τον εαυτό του έτσι. Θεωρούσε ότι η αντίδραση του κόσμου εξέφραζε κυρίως την ανακούφιση από τον φόβο.

Συνέχισε την πορεία του ιδρύοντας το Salk Institute — έναν χώρο αφιερωμένο στην έρευνα και τη δημιουργικότητα.

Από την ένεση… στο κουταλάκι ζάχαρη

Το εμβόλιο του Σέιμπιν, που ακολούθησε, ήταν πιο εύκολο στη χορήγηση, αφού λαμβανόταν από το στόμα. Αυτό το χαρακτηριστικό το έκανε ιδανικό για μαζικούς εμβολιασμούς.

Μάλιστα, ενέπνευσε και το τραγούδι «A Spoonful of Sugar» από την ταινία Mary Poppins, όταν ένα παιδί περιέγραψε ότι πήρε το εμβόλιο πάνω σε έναν κύβο ζάχαρης.

Ένα δώρο για όλους

Ούτε ο Σολκ ούτε ο Σέιμπιν κατοχύρωσαν τα εμβόλιά τους για να κερδίσουν χρήματα.

Ο Σέιμπιν το είπε ξεκάθαρα: «Είναι το δώρο μου για όλα τα παιδιά του κόσμου».

Και ο Σολκ είχε ήδη δώσει την πιο απλή και δυνατή απάντηση: Το εμβόλιο ανήκει σε όλους — όπως και ο ήλιος.

*Με πληροφορίες από: BBC