Σχεδόν πανηγυρικά δεκτή έγινε η ανακοίνωση ότι η Τράπεζα της Ελλάδας έθετε σε λειτουργία το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων, το εκτιμώμενο πρώτο βήμα για τη μέλλουσα υλοποίηση του λεγόμενου «Τειρεσία των ενοικιαστών».

Πανηγυρικό, ωστόσο, θα αποκαλούσαμε τον τόνο μόνο στη μία πλευρά των ενδιαφερόμενων: στην κυβέρνηση, τις τράπεζες, τους servicers, τα ασφαλιστικά ταμεία, πιθανώς μελλοντικά και τις ΔΕΚΟ, αν και ακόμα δεν έχει ανακοινωθεί το δικό τους όφελος. Και φυσικά στους κάθε λογής ιδιοκτήτες ακινήτων που περιχαρείς έχουν μπει στο Ελ Ντοράντο των τιμών στις πωλήσεις και τα ενοίκια τα τελευταία χρόνια. Κοινώς, σε όσους έχουν να εισπράξουν.

Από την άλλη, στην ευρεία πλειοψηφία του κόσμου από την οποία οι παραπάνω θα εισπράξουν, αυτή η μεταρρύθμιση έχει περάσει μάλλον απαρατήρητη – και κακώς, γιατί είναι αυτό που θα επηρεάσει τις ζωές τους πιθανώς περισσότερο από κάθε άλλη απόφαση που έχει πάρει η κυβέρνηση Μητσοτάκη τα τελευταία εξίμιση χρόνια.

«Αξιολόγηση φερεγγυότητας»

Σύμφωνα λοιπόν με την ΤτΕ, στο Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων «συλλέγονται σε μηνιαία βάση και αποθηκεύονται αναλυτικά Δεδομένα για κάθε μορφής πίστωση ίση ή μεγαλύτερη του ποσού των 5.000 ευρώ (ανά Πιστωτή και ανά Οφειλέτη για Νομικά Πρόσωπα) και του ποσού των 2.000 ευρώ (ανά Πιστωτή και ανά Οφειλέτη) για Φυσικά Πρόσωπα και Ατομικές Επιχειρήσεις.» Αν κοιτάξουμε, δε, τη λίστα των υπόχρεων που κατέθεσαν τα σχετικά στοιχεία τον Δεκέμβριο του 2025, πρόκειται για τράπεζες, servicers και εταιρείες leasing.

Ωστόσο το ΚΜΠ είναι ένα πρώτο βήμα για την υλοποίηση ενός σχεδίου με πολύ μακρύτερα πόδια. Σύμφωνα με πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν ευρέως στον Τύπο, η κυβέρνηση στοχεύει στη δημιουργία δύο μητρώων, για φυσικά και νομικά πρόσωπα: το Πληροφοριακό Σύστημα Αξιολόγησης Πιστοληπτικής Ικανότητας και το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους.

Το δεύτερο θεωρείται μέχρι στιγμής ότι θα αποτελέσει ένα εργαλείο μακροσκοπικής συγκομιδής δεδομένων, προκειμένου η κυβέρνηση να παρεμβαίνει νομοθετικά σε περίπτωση που το ιδιωτικό χρέος ή μία συγκεκριμένη υποκατηγορία του ξεκινήσει να εκτροχιάζεται. Το πρώτο, ωστόσο, είναι πιο ενδιαφέρον: σύμφωνα με τις μέχρι τώρα εξαγγελίες, πρόκειται για ένα εξατομικευμένο προφίλ που θα συνυπολογίζει τις οφειλές κάθε φυσικού ή νομικού προσώπου προς το Δημόσιο και θα «βαθμολογεί» την πιστοληπτική του ικανότητα.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ της εφημερίδας «Καθημερινή» στις 25/1, δεν έχει αποφασιστεί ακόμα υπό ποια μορφή θα λειτουργήσει ο Τειρεσίας των ενοικιαστών και τι ακριβώς στοιχεία θα αντλεί σχετικά με τα ενοίκια για να διακρίνει κακοπληρωτές και μη. Ωστόσο, το δημοσίευμα τονίζει ότι το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων θα είναι μία από τις πηγές που σχεδιάζεται να παρέχουν στοιχεία στο Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους. Γενικά, δημιουργείται μία εικόνα ότι η κυβέρνηση αποπειράται την εξαντλητική χαρτογράφηση του ιδιωτικού χρέους και την αντίστοιχη αξιοποίηση αυτών των δεδομένων στο πεδίο της αγοράς και του δανεισμού.

Την εντύπωση αυτή ενισχύει και το γεγονός ότι η δημιουργία του Κεντρικού Μητρώου Πιστώσεων εντάσσεται σε μία δέσμη μέτρων χρηματοδοτούμενων από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, με τη Δράση να φέρει τον κωδικό και γενικό τίτλο «16957 – Ενίσχυση της ικανότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος να υπερνικά τις προϋπάρχουσες προκλήσεις και να χρηματοδοτεί την πραγματική οικονομία».

Το πρώτο μέτρο που υπάγεται σε αυτή τη Δράση, αφορά την «ανάπτυξη πληροφοριακού συστήματος αξιολόγησης φερεγγυότητας (Ανάπτυξη Πληροφοριακού Συστήματος της Ανεξάρτητης Αρχής Πιστοληπτικής Αξιολόγησης)». Σύμφωνα με την περιγραφή του συγκεκριμένου έργου, σκοπό έχει «την ανταλλαγή βαθμολογιών πιστοληπτικής ικανότητας και τη δημιουργία ενιαίας βαθμολόγησης για την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας φυσικών και νομικών προσώπων».

Αξίζει όμως να τονιστεί μία λεπτομέρεια που εμφανίζεται στο τέλος της περιγραφής του έργου. Σύμφωνα με τους αιτούντες -το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας- το μέτρο έχει σκοπό, πέρα από τη δημιουργία ενός διασταυρωμένου και ενιαίου βαθμού πιστοληπτικής ικανότητας απέναντι στο Δημόσιο και την πρόληψη της υπερχρέωσης, τον «Περιορισμό του ηθικού κινδύνου και [τη] δημιουργία ενός αξιόπιστου πλαισίου αποτροπής για τους στρατηγικούς κακοπληρωτές» – μία διατύπωση με πολλές παγίδες.

Ποιος και γιατί χρωστάει;

Αν και ο νόμος 4972/2022 που έθεσε το συνολικό πλαίσιο στο οποίο κινείται τονίζει ότι η δημιουργία ενός “credit score” αφορούσε τις οφειλές προς το Δημόσιο (Εφορία, Ασφαλιστικά Ταμεία κ.ο.κ.), η συμπερίληψη τραπεζών, servicers και εταιρειών leasing, δείχνει από μόνη της ότι το πιστωτικό προφίλ που δημιουργείται για τον κάθε πολίτη και το κάθε νομικό πρόσωπο, θα εμπεριέχει και χρέη προς ιδιώτες. Περιττό να τονίσουμε ότι ιδιωτικό είναι και το χρέος των ενοικιαστών που στο βάθος σχεδιάζεται να συνυπολογίζεται στον όποιο δείκτη φερεγγυότητας και πιστοληπτικής ικανότητας προκύψει από τον αλγόριθμο.

Όμως η χρήση του όρου «ηθικός κίνδυνος» (αγαπημένος των νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων, αν και παλαιότερος αυτών), όπως επίσης και η επαναφορά της γνωστής κατηγορίας περί «στρατηγικών κακοπληρωτών», δείχνει ότι η συγκεκριμένη δέσμη μέτρων έχει μία πολύ λανθασμένη και βλαπτική αντίληψη για αυτό που πάει να διορθώσει.

Τι λέει ουσιαστικά η ιδέα του «ηθικού κινδύνου»; Χοντρικά ότι η θέσπιση μέτρων ασφαλείας που να αναχαιτίζουν τις επιπτώσεις της οικονομικής αποτυχίας, οδηγεί τους παίκτες σε πιο ριψοκίνδυνες συμπεριφορές. Ανάλογα με την οπτική, βέβαια, ποικίλει και το ποιος χαρακτηρίζεται ηθικά επικίνδυνος – ή απλά «παίκτης».

Ο αρχικός λόγος φερ’ ειπείν που μια σκληρή μερίδα του αμερικανικού ρεπουμπλικανικού κόμματος δημιούργησε το «Κόμμα του Τσαγιού» μετά την οικονομική κρίση του 2008, ήταν ότι ως συνεπείς νεοφιλελεύθεροι, εναντιωνόντουσαν στην απόφαση της κυβέρνησης Ομπάμα να πραγματοποιήσει οικονομική διάσωση των τραπεζών που κρίθηκαν «πολύ μεγάλες για να αποτύχουν».

Ωστόσο, πιο συχνή στους νεοφιλελεύθερους κύκλους είναι η χρήση της έννοιας του «ηθικού κινδύνου» για να αμφισβητηθούν ή να διαλυθούν τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, λέγοντας δηλαδή ότι μέτρα όπως τα επιδόματα ανεργίας ωθούν τους φτωχούς στην τεμπελιά ή σε λανθασμένες οικονομικές, εργασιακές και κοινωνικές επιλογές.

Δύσκολο να μη δούμε ότι πίσω από την ιδέα ενός «Τειρεσία των ενοικιαστών» ή τέλος πάντων, μίας οποιασδήποτε βαθμολόγησης της «φερεγγυότητας» βρίσκεται η ίδια λογική. Τι λέει ουσιαστικά ο νομοθέτης; Ότι αυτός που δεν πληρώνει τακτικά το ενοίκιο είναι κάποιος που θα μπορούσε να το πληρώνει – με καλύτερη διαχείριση ή περισσότερη εργασία ενδεχομένως; – πάντως θα μπορούσε. Και άρα τώρα, υπό την απειλή του να έχει ένα αντικειμενικά κακό “credit score” που δεν θα του επιτρέπει να νοικιάσει σπίτι, του δίνεται ένα κίνητρο να είναι καλοπληρωτής.

Αυτή η αντίληψη έχει μάλλον πάρει διαζύγιο με την πραγματικότητα. Κανείς -μα κανείς όμως- δεν θέλει να χρωστάει. Ούτε σε τράπεζες, ούτε στην εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία, τις ΔΕΚΟ ή σε άλλους ανθρώπους. Κι όμως, το ιδιωτικό χρέος είναι μία βραδυφλεγής βόμβα, η Ελλάδα είναι με διαφορά η πρώτη χώρα στην ΕΕ στις καθυστερήσεις στις πληρωμές των μηνιαίων λογαριασμών (με διπλάσιο ποσοστό από τη Βουλγαρία) και η χώρα στην οποία τα βασικότερα αγαθά καταναλώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό των εισοδημάτων.

Δεν έχει απαντηθεί ακόμα πώς θα μπορούσε για παράδειγμα κάποιος να είναι καλοπληρωτής όταν για παραπάνω από μισή δεκαετία, στην οποία ούτως ή άλλως υποτιμήθηκαν ριζικά οι μισθοί και εκτινάχθηκε η ανεργία στο δυσθεώρητο 25%, ενώ υπήρχε ανοχή απέναντι στη μη-καταβολή τους ή στην καλύτερη περίπτωση την καθυστέρησή τους από τους εργοδότες – κι όλο αυτό να επικάθεται σε ένα ξήλωμα του κοινωνικού κράτους εν μία νυκτί.

Ή πώς θα μπορούσαν να συμβαδίζουν οι μισθοί με τα ενοίκια, όταν στην αγορά ακινήτων εισέρχεται χρήμα από το εξωτερικό, όταν συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές εκτοξεύουν τις τιμές των ακινήτων ή ακόμα κι όταν ένα τμήμα της κτηματαγοράς χρησιμοποιείται για το ξέπλυμα μαύρου χρήματος – όπως έδειξε η πρόσφατη αποκάλυψη ότι μέρος των παράνομων επιδοτήσεων του ΟΠΕΚΕΠΕ ξεπλένονταν μέσα από luxury ακίνητα και AirBnb.

Όπως Αμερική (και λίγο Κίνα)

Στην πραγματικότητα, το credit score -μία καθαρά αμερικανογενής ιδέα- χρησιμοποιείται στις ΗΠΑ ως μία εισπρακτική διευκόλυνση για το κράτος, τις τράπεζες και τους ιδιοκτήτες, η οποία έρχεται με αντάλλαγμα μία κοινωνική κρίση. Από τη δεκαετία του ’90, η βαθμολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας νομικών και φυσικών προσώπων, καθιερώθηκε ξεκινώντας κυρίως από την εισαγωγή της στην αγορά ακινήτων.

Στην πράξη, συνδυασμένο με τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης του 2008 -όπου, ειρήσθω εν παρόδω, να σημειώσουμε ότι η εισαγωγή του credit score κάθε άλλο παρά απέτρεψε τη φούσκα της αγοράς ακινήτων που οδήγησε σταδιακά στην κατάρρευση των μεγάλων τραπεζών-, της επισφαλειοποίησης της αγοράς εργασίας, της πίεσης των σπουδαστικών δανείων και  πιο πρόσφατα, της πληθωριστικής έκρηξης, σημαίνει ότι μπορεί ένας άνθρωπος που είναι κανονικά εργαζόμενος, ακόμα και σε αξιοπρεπείς δουλειές, να μην μπορεί να έχει πρόσβαση σε δανεισμό ή να δυσκολεύεται να νοικιάσει σπίτι.

Εκτενώς καταγεγραμμένος σε εκθέσεις και δημοσιεύματα του αμερικανικού Τύπου είναι ο φαύλος κύκλος τον οποίο δημιουργεί: καθώς το credit score συνδέεται με άμεσες ανάγκες, όπως είναι κυρίως η στέγαση, αλλά και άλλες τρέχουσες υποχρεώσεις, έχει επιτρέψει τη ραγδαία εξάπλωση εταιρειών «αρπακτικού δανεισμού» που προσφέρουν άμεση προστασία με ενέσεις ρευστότητας, με αντάλλαγμα υψηλά επιτόκια, συχνά επιδεινώνοντας μακροπρόθεσμα την αρχική κατάσταση από την οποία επιχείρησαν να ξεφύγουν οι οφειλέτες.

Σε κάθε περίπτωση, έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί σε πλήθος πολιτειών έχουν δείξει ότι το κακό credit score έχει φέρει σε αστεγία ή σε κίνδυνο αστεγίας 45 εκατομμύρια ανθρώπων, περίπου το 18% του πληθυσμού της χώρας.

Η ιδέα ενός αλγορίθμου που θα αντλεί δεδομένα χρεών, απλήρωτων ενοικίων ή άλλων οφειλών (μέχρι και οι αγορές με δόσεις έχει ακουστεί ότι θα συνυπολογίζονται σε επόμενη φάση) και θα απονέμει μία βαθμολογία πιστοληπτικής ικανότητας, δεν αφορά την κατοικία. Το μόνο που θα πετύχει θα είναι να πιέσει παραπάνω κάποιους από αυτούς που ήδη πιέζονται, αλλά ενδεχομένως μπορούν να ανταπεξέλθουν στην καταβολή των οφειλόμενων με τίμημα την ακραία φτωχοποίησή τους, να αποπληρώσουν πιο γρήγορα τους πιστωτές τους. Για τους υπόλοιπους, απλά θα προστεθεί ένα δυσανάλογο τίμημα στη σκληρή πραγματικότητα του «ουκ αν λάβεις παρά του μη έχοντος».

Έχει πάντως ενδιαφέρον ότι κάποτε η κοινή γνώμη της Ευρώπης και των ΗΠΑ είχε σοκαριστεί όταν εισήχθη στην Κίνα ο «βαθμός του Πολίτη». Αυτό που για κάποιο λόγο δεν έφτασε στη δημοσιότητα ήταν ότι την έμπνευση για τη δημιουργία του την άντλησε η κινεζική κυβέρνηση από τα συστήματα credit score της Αμερικής.

Ειδήσεις Σήμερα: