Άλμπερτ Σπέερ: Η διπλή ζωή του «καλού» Ναζί που γλίτωσε την αγχόνη

Ήταν Οκτώβριος του 1946 όταν δέκα ηγετικά στελέχη των Ναζί οδηγήθηκαν στην αγχόνη, μετά την καταδίκη τους στο πρώτο διεθνές δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου στη Νυρεμβέργη. Ήταν το φινάλε μιας δίκης που σφράγισε τον 20ό αιώνα – εκεί όπου η ανθρωπότητα ήρθε για πρώτη φορά αντιμέτωπη με την έννοια της «γενοκτονίας».

Ανάμεσα στους 21 κατηγορούμενους βρίσκονταν οι πιο σκοτεινές μορφές του Τρίτου Ράιχ: ο αμετανόητος Χέρμαν Γκαίρινγκ, αλλά και άλλοι επιτελείς του Χίτλερ που είχαν διαμορφώσει τη φρίκη της ναζιστικής μηχανής. Άλλοι, λιγότερο γνωστοί, δικάστηκαν στη θέση όσων είχαν προλάβει να αυτοκτονήσουν – όπως ο Χάινριχ Χίμλερ και ο Γιόζεφ Γκέμπελς.

Και μέσα σε αυτό το σκηνικό ενοχής και θανάτου, ένας άνδρας κατάφερε όχι μόνο να ζήσει, αλλά και να ξαναγράψει τη δική του αφήγηση: ο Άλμπερτ Σπέερ, ο αρχιτέκτονας του Χίτλερ και αργότερα υπουργός Εξοπλισμών του Τρίτου Ράιχ.

Ο άνθρωπος που «ζήτησε συγγνώμη»

Ο Σπέερ, ψύχραιμος και καλλιεργημένος, δεν ισχυρίστηκε πως «εκτελούσε απλώς εντολές». Αντίθετα, αποστασιοποιήθηκε μεθοδικά από τον Χίτλερ, αποδεχόμενος μια γενική, «συλλογική ευθύνη». Ήταν μια στρατηγική που του χάρισε τη ζωή.

Καταδικάστηκε σε 20 χρόνια φυλάκιση και, όταν αποφυλακίστηκε το 1966, βγήκε στο φως των προβολέων ως «ο καλός Ναζί» — ο μόνος που παραδέχτηκε τα λάθη του. Τα απομνημονεύματά του, Inside the Third Reich, έγιναν μπεστ σέλερ και τον μετέτρεψαν σε είδωλο των μέσων.

Αλλά πόσο ειλικρινής ήταν η μεταμέλειά του;

Από την «Αρχιτεκτονική του Φωτός» στη σκιά του ολέθρου

Η επιλογή της Νυρεμβέργης για τη διεξαγωγή των δικών δεν ήταν τυχαία. Μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα, οι Ναζί είχαν πραγματοποιήσει εκεί τα πιο θεαματικά προπαγανδιστικά τους συνέδρια. Στην καρδιά αυτών των «τελετουργιών» βρισκόταν το έργο του Σπέερ: ο περίφημος «Καθεδρικός του Φωτός», εκατοντάδες προβολείς που έσκιζαν τον νυχτερινό ουρανό – σύμβολο μιας εξουσίας που νόμιζε ότι θα κρατήσει χίλια χρόνια.

Ο Χίτλερ έβλεπε στον Σπέερ τον καλλιτέχνη που δεν κατάφερε ο ίδιος να γίνει. Του έδωσε δύναμη και ελευθερία να σχεδιάσει μια νέα αυτοκρατορία από πέτρα και φως.

«Ο Χίτλερ είχε πολλές πλευρές», έλεγε ο Σπέερ χρόνια αργότερα σε συνέντευξή του στο BBC. «Είχε γοητεία. Ήταν ένας άνθρωπος, όχι ένα τέρας που ούρλιαζε όλη μέρα. Αν το πιστέψουμε αυτό, κινδυνεύουμε να μην αναγνωρίσουμε τον επόμενο».

«Έπρεπε να είχα φύγει εκείνη τη στιγμή — αλλά δεν το έκανα»

Το 1934, κατά τη Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών, ο Σπέερ είδε με τα μάτια του το αίμα των πολιτικών αντιπάλων του Χίτλερ να λεκιάζει το πάτωμα. Στα απομνημονεύματά του έγραψε: «Είδα το αίμα και το έσβησα από τη μνήμη μου».

Αργότερα θα το ονομάσει «πλήρη ηθική αποτυχία». Ήταν η στιγμή που, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε, «θα έπρεπε να είχα φύγει από τον Χίτλερ — αλλά δεν το έκανα».

Ο υπουργός των σκλάβων

Το 1942 ο Σπέερ έγινε υπουργός Εξοπλισμών και Πυρομαχικών. Χάρη στις οργανωτικές του ικανότητες, η πολεμική μηχανή της Γερμανίας συνέχισε να παράγει όπλα ακόμη και μέσα στην ήττα.

Το τίμημα ήταν ανυπολόγιστο: πάνω από επτά εκατομμύρια καταναγκαστικοί εργάτες – ανάμεσά τους αιχμάλωτοι και Εβραίοι – εργάζονταν υπό την επίβλεψή του, πολλοί μέχρι θανάτου.

Ο ιστορικός Χιου Τρέβορ-Ρόπερ το είπε ξεκάθαρα: «Ο Σπέερ ήξερε. Χρησιμοποιούσε το σύστημα των στρατοπέδων συγκέντρωσης κατά βούληση. Και αυτό εντυπωσίαζε τον Χίτλερ».

Η Νυρεμβέργη, η απολογία και το ψέμα

Στη Νυρεμβέργη, ο Σπέερ προσπάθησε να διασώσει τον εαυτό του ρίχνοντας το φταίξιμο στον αναπληρωτή του, Φριτς Σάουκελ. Εκείνος χαρακτηρίστηκε από τον Αμερικανό εισαγγελέα Ρόμπερτ Τζάκσον ως «ο μεγαλύτερος δουλέμπορος μετά τους Φαραώ» και εκτελέστηκε. Ο Σπέερ σώθηκε.

Μετά την αποφυλάκισή του, έγινε ο αγαπημένος των συνεντεύξεων — ένας «Ναζί με τύψεις». Όμως πίσω από το χαμόγελο και τις κομψές φράσεις, η αλήθεια ήταν πιο σκοτεινή.

Το 1971, ο ιστορικός Έριχ Γκόλντχαγκεν αποκάλυψε πως ο Σπέερ είχε παραστεί (ή ενημερωθεί άμεσα) για μια διάσκεψη όπου ο Χάινριχ Χίμλερ μιλούσε ανοιχτά για «την εξόντωση του εβραϊκού λαού». Από τότε, δεν μπορούσε πια να ισχυριστεί ότι δεν ήξερε.

Ένας διπλός βίος μέχρι το τέλος

Το 1981, στο Λονδίνο, λίγο πριν δώσει άλλη μια συνέντευξη στο BBC, ο Σπέερ υπέστη εγκεφαλικό και πέθανε στο ξενοδοχείο του, σε ηλικία 76 ετών.

Είχε μόλις εκδώσει ένα νέο βιβλίο, Το Κράτος των Σκλάβων. Μαζί με τον θάνατό του αποκαλύφθηκε και το τελευταίο του μυστικό: μια μυστική ερωμένη στο Λονδίνο, για την οποία δεν γνώριζαν ούτε η σύζυγος ούτε τα παιδιά του.

«Μια διπλή ζωή, μια προδοσία — αυτός ήταν ο τυπικός Σπέερ», σχολίασε η ιστορικός Χάικε Γκέτεμακερ.

Η προειδοποίηση της Ιστορίας

Λίγα έχουν απομείνει από τα μεγαλομανή έργα του Σπέερ. Τα περισσότερα καταστράφηκαν από τους Συμμάχους πριν ακόμη αρχίσουν οι δίκες. Το μισοτελειωμένο κτίριο των συνεδρίων στη Νυρεμβέργη φιλοξενεί σήμερα μια μόνιμη έκθεση — ένα μνημείο-προειδοποίηση για όσα μπορεί να χτίσει η ανθρώπινη ματαιοδοξία όταν συμμαχεί με το Κακό.

Και αν οι πέτρες των κτιρίων του θυμίζουν την ύβρη ενός καθεστώτος που κατέρρευσε, ο ίδιος ο Άλμπερτ Σπέερ παραμένει μια πιο σύνθετη υπενθύμιση: πως ακόμη και η ενοχή μπορεί να φορέσει το προσωπείο της μετάνοιας — και να πείσει τον κόσμο να την πιστέψει.

* Με πληροφορίες από: BBC , Κεντρική Φωτογραφία: O Σπέερ και ο Χίτλερ, Πηγή: Wikimedia