[…]

Το πέμπτο πρόβλημα είναι το εκπαιδευτικό πρόβλημα. Στους αρχαίους Έλληνες είναι χαρακτηριστικό πως οι δύο λέξεις παιδεία και παιδιά (παιχνίδι) συνδέονται. Σαν η παιδεία να ήταν κάτι που παραπέμπει στο παιχνίδι, όχι μόνο στο παιχνίδι το οποίο παίζουν τα μικρά και τα μεγάλα παιδιά, αλλά το παιχνίδι στη σχέση του με το παιχνίδι του κόσμου. Η σχέση μαθητών – δασκάλων θέλει ριζική αναθεώρηση. Ούτε οι μεν ούτε οι δε μπορούν να κάνουν ό,τι τους περνάει από το κεφάλι. Τα κεφάλια είναι συχνά άδεια. Η παιδεία δεν ανανεώνεται μ’ ένα απλό ή σύνθετο πρόγραμμα. Τούτο μπορεί να το επιχειρήσει μόνον ένας δημιουργικός παλμός, συνδέοντας αδιάρρηκτα παρελθόν, παρόν και μέλλον, που παίζουν πάντα τρισδιάστατα και μαζί. Ασκώντας οξύτατη κριτική σε όλες τις υπάρχουσες μορφές παιδείας και μη ικανοποιούμενοι από την κριτική, φθάνουμε μπρος στο ερώτημα: τι μορφή και τι περιεχόμενο (μορφή και περιεχόμενο είναι αδιαχώριστα) μπορεί να βρει κάποτε η παιδεία; Δεν θα ήταν δυνατόν να αναπτυχθούν πιο γόνιμες δυνατότητες;


Το πρόβλημα που αρχίζει να τίθεται με τη μητέρα, τους γονείς, τους νηπιαγωγούς, τους δασκάλους διαπερνάει όλων των ειδών τα σχολεία και φθάνει στα πανεπιστήμια και τα διάφορα ινστιτούτα και κέντρα έρευνας, χωρίς όμως να σταματάει εκεί. Έχουμε ήδη μπει με γρήγορα βήματα στους καιρούς των μορφωμένων και ειδικευμένων ηλιθίων. Ούτε όμως και η σκέτη εξυπνάδα φτάνει. Γιατί σκεφτόμαστε, λοιπόν; Και τι να πράξουμε; Και τα δύο αυτά ερωτήματα, που δεν αποτελούν ούτε ένα ούτε δύο, μένουν ανοιχτά. Δεν διαθέτουμε πια πρότυπα ή μοντέλα που να μας προσανατολίζουν. Τα λόγια και οι πράξεις μας αιωρούνται στο κενό. Το κενό χρειάζεται και αυτό αντιμετώπιση και δεν είναι ένα τίποτα. Είναι η άλλη όψη του κόσμου.

Αντί λοιπόν να χτίζουμε πύργους πάνω στην άμμο, έχουμε το χρέος, πέρα ακόμα από το εκπαιδευτικό πρόβλημα, να ανοιχτούμε στο πρόβλημα που αφορά το παιχνίδι της παιδιάς και της παιδείας. Το ερώτημα αυτό αφορά τόσο τα μικρά παιδιά όσο και τα μεγάλα παιδιά, που είναι οι λεγόμενοι ώριμοι άνθρωποι.

Το έκτο πρόβλημα είναι το πολιτιστικό πρόβλημα ή το πολιτισμικό πρόβλημα. Αρχικά η παιδεία πήγαινε μαζί με την ποίηση, τη σκέψη και την τέχνη. Μετά έγινε αυτό που λέμε κουλτούρα. Η κουλτούρα, το να αντιμετωπίζουμε τα φαινόμενα της ποίησης, της σκέψης, της τέχνης και των άλλων εκδηλώσεων σαν κουλτούρα, σημαίνει ήδη έναν υποβιβασμό τους. Η σκέψη, η ποίηση, η τέχνη δεν υπάγονται σε αυτό που φθηνά και σε παγκόσμιο σχεδόν επίπεδο ονομάζεται κουλτούρα, χωρίς να σκεφτόμαστε τι είναι αυτό που μας λέει και αυτό που μας κρύβει τούτη η λέξη. Κείμενα, έργα τέχνης και μνημεία στέκονται πάντα απέναντί μας και περιμένουν το μέλλον μας και το μέλλον τους. Δεν ζητούν από μας μια απλή απόλαυση, μια κατανάλωση. Παραγωγική επαφή με τον παλμό τους σημαίνει ότι δεν ανήκουν απλά και μόνο στο παρελθόν. Τίποτα δεν είναι μόνο επίκαιρο. Τίποτα δεν είναι αφηρημένο μέλλον. Κάθε τόπος, κάθε στιγμή του χρόνου είναι παντού και πάντα συγχρόνως παρελθόν, παρόν και μέλλον.


Ο πολιτιστικός ή πολιτισμικός χωροχρόνος συνδέεται και συγχέεται πολύ συχνά με τον ελεύθερο ψυχαγωγικό χρόνο. Η ψυχαγωγία όμως, όταν δεν είναι απλό ή υπερκινητικό παραγέμισμα του άδειου χρόνου, μια επιφανειακή απασχόληση, είναι αγωγή της ψυχής και όχι γρήγορη κατανάλωση φυσικών και πολιτιστικών αγαθών. Η απασχόληση με μόνο ανθρώπινα και κοινωνικά παιχνίδια μάς κρύβει συνήθως ένα σημαντικότερο και συμπαντικότερο παιχνίδι, που θα προσπαθήσουμε να δούμε παρακάτω. Το πολιτιστικό πρόβλημα ξεπερνάει τα όρια των βιβλιοθηκών, των μουσείων, των χώρων μουσικής, των αρχιτεκτονημάτων. Υπερβαίνει και τους δασκάλους και τους μαθητές, υπερβαίνει και τους δημιουργούς και τους μιμητές ή τους καταναλωτές τους, και τα υπουργεία πολιτισμού και τους πολιτιστικούς συλλόγους. Δεν μας ζητιέται σήμερα να σχεδιάσουμε ένα πρόγραμμα, αλλά να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε σε βάθος την παιδεία. Ίσως πρέπει όμως να ριχτούμε σε μια νέα περιπέτεια, σε μια προσανατολισμένη περιπλάνηση, στενά δεμένη με την παιδεία, σαν μόρφωση και αγωγή, και με το παιχνίδι, όχι το επιφανειακό παιχνίδι, αλλά το παιχνίδι που παίζει ο ίδιος ο κόσμος, μην υπακούοντας σε κάτι που του είναι εξωτερικό, μην υπακούοντας σε μια εξωτερική αρχή.

Δεν θα μπορούσαμε να επεξεργασθούμε μια βαθύτερη σχέση με τη σκέψη, την ποίηση και την τέχνη, σχέση που να μας θίγει καίρια και να μας μεταμορφώνει; Η σκέψη δεν περιορίζεται στη φιλοσοφία και ακόμα λιγότερο στην ιστορία της φιλοσοφίας. Ούτε στην επιστημονική θεωρία και πρακτική. Η καθηγητική φιλοσοφία και η δημοσιογραφική ψευτοφιλοσοφία μένουν ξένες στη σκέψη. Η γλώσσα της σκέψης —ο μεταμορφωμένος αρχαιοελληνικός λόγος— προσπαθεί να πει και να σκεφθεί το κέντρο της ολόκληρης σχέσης: του ανθρώπου και του κόσμου. Η ποίηση δεν υπάρχει για να μας συγκινεί ανώδυνα ή να μας ρίχνει σε φθηνές φαντασιώσεις. Δεν είναι υποκατάστατο ζωής, αν και έτσι την έχουμε καταντήσει. Μας ανοίγει στον κόσμο, άμα επικοινωνούμε καίρια μαζί της. Περισσότερο από προφορικός ή γραπτός λόγος, η ποίηση αντιστοιχεί στην ποιητικότητα του κόσμου. Η τέχνη δεν αναπτύχθηκε για να ονειροπολούμε βλέποντας, ακούοντας, διαβάζοντας, και να αντιμετωπίζουμε σαν αντικείμενα τα ανοιχτά και πολυδιάστατα έργα της. Ο κουτός τουρισμός που χάσκει μόνο απέναντι στα τοπία και τα μνημεία εμποδίζει κάθε παραγωγική εγρήγορση. Περιηγητές και εκδρομείς δεν κάνουν άλλο, συνήθως, παρά να καταναλώνουν. Τελείως διαφορετική είναι μια απαιτητική και επικίνδυνη όχι στάση, αλλά σχέση με αυτό που μας προσφέρεται. Η σχέση αυτή ανοίγει δρόμους.

*Απόσπασμα από την ομιλία που είχε εκφωνήσει ο Κώστας Αξελός κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, στις 14 Απριλίου 2000. Ο τίτλος της ομιλίας του ήταν ο εξής: «Επτά και ένα προβλήματα της εποχής μας».

Ο Κώστας Αξελός, φιλόσοφος και καθηγητής Φιλοσοφίας, με σπουδαίο έργο στη Γαλλία, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους έλληνες στοχαστές.


Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 26 Ιουνίου 1924. Παράλληλα με τις γυμνασιακές σπουδές του παρακολούθησε μαθήματα στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και στη Γερμανική Σχολή.

Ενεγράφη στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά ο πόλεμος τον έστρεψε προς την πολιτική.

Έλαβε μέρος στην Αντίσταση ως οργανωτής, δημοσιογράφος και θεωρητικός του κομμουνιστικού κινήματος (1941-1945). Η συμμετοχή του στα Δεκεμβριανά, το 1944, είχε ως αποτέλεσμα τη σύλληψη, τη φυλάκιση και το βασανισμό του. Αφού καταδικάστηκε σε θάνατο από κυβερνητικό στρατοδικείο και υπέστη εικονική εκτέλεση, κατάφερε τελικά να δραπετεύσει.

Από το 1945 εγκατέλειψε την ενεργό πολιτική και το ΚΚΕ τον διέγραψε από τις τάξεις του.

Στα τέλη του 1945, με τη συνδρομή του Οκτάβιου Μερλιέ, τότε διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας, επιβιβάστηκε στο θρυλικό πλοίο «Ματαρόα» και κατέφυγε στο Παρίσι, όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα.


Σπούδασε Φιλοσοφία στη Σορβόννη, όπου υποστήριξε τις δύο διδακτορικές του διατριβές («Ο Μαρξ στοχαστής της τεχνικής» και «Ο Ηράκλειτος και η φιλοσοφία»).

Από το 1950 έως το 1957 εργάστηκε ως ερευνητής στο C.N.R.S. (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας), στο Φιλοσοφικό Τμήμα. Κατόπιν συνέχισε την ερευνητική του εργασία για τις δύο διδακτορικές διατριβές του στην École Pratique des Hautes Études (Πρακτική Σχολή Ανωτάτων Σπουδών) έως το 1959.

Από το 1962 έως το 1973 ο Αξελός δίδαξε Φιλοσοφία στη Σορβόννη.


Υπήρξε συνεργάτης και αργότερα διευθυντής σύνταξης της επιθεώρησης Arguments (1956-1962), ενώ αργότερα ίδρυσε και διηύθυνε την ομότιτλη σειρά των Éditions de Minuit, όπου εξέδωσε και τα περισσότερα δικά του έργα.

Δημοσίευσε (ελληνικά στην αρχή και ακολούθως γαλλικά κατά κύριο λόγο, αλλά και γερμανικά) σειρά βιβλίων, που έχουν μεταφραστεί σε δεκαέξι γλώσσες.

Μείζον έργο του Αξελού θεωρείται «Το παιχνίδι του κόσμου», το οποίο, μαζί με τα βιβλία «Συμβολή στη λογική» και «Προς την πλανητική σκέψη», περιλαμβάνεται στην τριλογία «Το ξετύλιγμα του παιχνιδιού».

Εξάλλου, ο Αξελός μετέφρασε στα γαλλικά έργα των Χάιντεγκερ και Λούκατς, ενώ έδωσε διαλέξεις σε όλον τον κόσμο.


Τον Απρίλιο του 2000 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και το Μάρτιο του 2009, κατά τη διάρκεια της τελευταίας του επίσκεψης στην Ελλάδα, αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ Φιλοσοφίας του ΑΠΘ.

Ο Κώστας Αξελός απεβίωσε στο Παρίσι στις 4 Φεβρουαρίου 2010.

Ειδήσεις Σήμερα: