Τζόαν Ντίντιον: Οι επιστολές και οι οικογενειακές πληγές που αποκαλύπτει το προσωπικό της αρχείο

Η Τζόαν Ντίντιον υπήρξε μία από τις εμβληματικότερες μορφές της αμερικανικής λογοτεχνίας και δημοσιογραφίας, μια συγγραφέας που κατέγραψε όσο λίγοι τις κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές των Ηνωμένων Πολιτειών, μετατρέποντας παράλληλα τις πιο προσωπικές εμπειρίες της σε διαχρονικά λογοτεχνικά έργα. Τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό της, η ζωή και η δημιουργική της διαδρομή φωτίζονται εκ νέου μέσα από το προσωπικό της αρχείο, το οποίο άνοιξε για πρώτη φορά στους ερευνητές στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Σύμφωνα με εκτενές δημοσίευμα του El País English, η συλλογή αποκαλύπτει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο εργαζόταν η Ντίντιον, αλλά και τις μικρές, σχεδόν αόρατες στιγμές που διαμόρφωσαν την προσωπική της ιστορία, από τον γάμο και την υιοθεσία της κόρης της μέχρι το πένθος για την απώλεια της οικογένειάς της.

«Λέμε ιστορίες στον εαυτό μας για να μπορέσουμε να ζήσουμε.»

Η συλλογή αποκτήθηκε από τη βιβλιοθήκη το 2023, λίγο μετά τον θάνατο της συγγραφέα, η οποία έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβριο του 2021 σε ηλικία 87 ετών, από επιπλοκές της νόσου του Πάρκινσον. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα λογοτεχνικά αρχεία που έχουν περιέλθει ποτέ στην κατοχή της βιβλιοθήκης: περισσότερα από 336 αρχειακά κουτιά, σχεδόν 46 μέτρα χειρογράφων και εγγράφων, δεκάδες ηχογραφήσεις, βίντεο και ψηφιακά αρχεία συνθέτουν ένα πολύτιμο υλικό που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη ζωή της. Από τότε που το αρχείο έγινε προσβάσιμο, τον Μάρτιο, αποτελεί το πιο δημοφιλές ανάμεσα στις νέες συλλογές της βιβλιοθήκης, με τους περισσότερους ερευνητές να ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη Τζόαν Ντίντιον, αν και στο ίδιο αρχείο περιλαμβάνεται και το έργο του συζύγου της, συγγραφέα και δημοσιογράφου Τζον Γκρέγκορι Νταν.

Τα ημερολόγια μιας γυναίκας που δεν κρατούσε ημερολόγιο

Από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της συλλογής είναι τα προσωπικά ημερολόγια της Τζόαν Ντίντιον. Ωστόσο, όποιος περιμένει εκτενείς εξομολογήσεις ή λεπτομερείς αφηγήσεις θα εκπλαγεί. Η συγγραφέας κατέγραφε τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής της με ελάχιστες λέξεις, σχεδόν σαν υπενθυμίσεις προς τον εαυτό της.

«Ποτέ δεν κατάφερα να κρατήσω πραγματικά ημερολόγιο.»

Στις 30 Ιανουαρίου 1964, ημέρα του γάμου της με τον Τζον Γκρέγκορι Νταν, έγραψε απλώς: «Ωχ, όχι!». Την επόμενη ημέρα σημείωσε: «Χαμογελάω ξανά». Δύο χρόνια αργότερα, στις 3 Μαρτίου 1966, η μοναδική λέξη που κατέγραψε ήταν «Quintana!», την ημέρα που η ίδια και ο σύζυγός της υιοθέτησαν τη μοναχοκόρη τους, την Κιντάνα Ρου Νταν. Για τους επιμελητές του αρχείου, αυτές οι λιτές φράσεις συμπυκνώνουν τρεις από τις σημαντικότερες καμπές της ζωής της, αποτυπώνοντας παράλληλα τη χαρακτηριστική οικονομία του λόγου που διέκρινε και το συγγραφικό της έργο.

«Η ζωή αλλάζει γρήγορα. Η ζωή αλλάζει μέσα σε μια στιγμή. Κάθεσαι να φας το βραδινό σου και η ζωή όπως τη γνώριζες τελειώνει.»

Το El País English επισημαίνει ότι τα ημερολόγια αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συνόλου σημειωματάριων που καλύπτουν σχεδόν πέντε δεκαετίες, από το 1964 έως το 2013. Δύο από τα κουτιά θα παραμείνουν κλειστά μέχρι το 2050, καθώς περιέχουν προσωπικά στοιχεία που η βιβλιοθήκη επέλεξε να προστατεύσει.

Ακόμη και στα διαθέσιμα τετράδια, όμως, η Τζόαν Ντίντιον δεν λειτουργεί ως εξομολογητική συγγραφέας. Οι σελίδες τους είναι γεμάτες από ιδέες για μελλοντικά βιβλία, αποσπάσματα λογοτεχνικών έργων, κινηματογραφικές αναφορές, τηλεφωνικούς αριθμούς, σημειώσεις για γεύματα που θα ετοίμαζε όταν καλούσε φίλους στο σπίτι, αλλά και αναλυτικές καταγραφές χρημάτων που της όφειλαν περιοδικά και εφημερίδες. Σε ένα από αυτά σώζεται ακόμη ένα αυτοκόλλητο από την προεκλογική εκστρατεία του Ρεπουμπλικανού υποψηφίου Μπάρι Γκόλντγουοτερ το 1964, υπενθυμίζοντας ότι στα νεανικά της χρόνια είχε διαφορετικές πολιτικές τοποθετήσεις από εκείνες με τις οποίες συνδέθηκε αργότερα.

«Η στάση μου απέναντι στην καθημερινή ζωή κυμαίνεται από την πλήρη αμέλεια μέχρι την παντελή απουσία.»

Η ίδια είχε παραδεχθεί δημόσια ότι δεν κατάφερε ποτέ να κρατήσει ένα πραγματικό ημερολόγιο. Στο δοκίμιό της On Keeping a Notebook έγραφε πως η σχέση της με την καθημερινότητα κυμαινόταν «από την πλήρη αμέλεια μέχρι την παντελή απουσία», εξηγώντας ότι ποτέ δεν μπόρεσε να καταγράφει συστηματικά όσα ζούσε. Το αρχείο φαίνεται να επιβεβαιώνει αυτή την ομολογία.

Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στα δημοσιογραφικά της σημειωματάρια. Εκείνο που χρησιμοποίησε το 1982, όταν κάλυπτε τον εμφύλιο πόλεμο στο Ελ Σαλβαδόρ για το The New York Review of Books, περιλαμβάνει δυσανάγνωστες λέξεις, διαγραμμένες σημειώσεις, άδειες σελίδες και πρακτικές οδηγίες για τις μετακινήσεις της, όπως τον δρόμο που οδηγούσε στο προεδρικό μέγαρο «μέσω του ζωολογικού κήπου». Το υλικό αποκαλύπτει ότι η πραγματική επεξεργασία των κειμένων της γινόταν κυρίως στο μυαλό της και όχι πάνω στις σελίδες των τετραδίων της.

Από τη λογοτεχνία στη μόδα και στον μύθο

Το άνοιγμα του αρχείου υπενθυμίζει επίσης ότι η Τζόαν Ντίντιον είχε προ πολλού ξεπεράσει τα όρια του λογοτεχνικού κόσμου. Με το χαρακτηριστικό της ύφος, τα μεγάλα μαύρα γυαλιά ηλίου και την απέριττη κομψότητά της, εξελίχθηκε σε πολιτιστικό σύμβολο και σε πρόσωπο που απασχόλησε ακόμη και τη βιομηχανία της μόδας. Η επιρροή της αποτυπώθηκε και μετά τον θάνατό της, όταν προσωπικά αντικείμενα δημοπρατήθηκαν έναντι περίπου 1,9 εκατομμυρίων δολαρίων για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Ανάμεσά τους βρίσκονταν δεκατρία αχρησιμοποίητα σημειωματάρια, τα οποία, από αρχική τιμή 100 δολαρίων, πουλήθηκαν τελικά για 11.000 δολάρια, δείχνοντας ότι ακόμη και οι κενές σελίδες της θεωρούνταν πλέον κομμάτι της πολιτιστικής της κληρονομιάς.

Ο άνθρωπος πίσω από τον μύθο

Αν υπάρχει ένα πρόσωπο που κυριαρχεί σχεδόν σε κάθε ενότητα του αρχείου, αυτό είναι ο σύζυγός της, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Τζον Γκρέγκορι Νταν. Οι δυο τους υπήρξαν ένα από τα πιο γνωστά πνευματικά ζευγάρια των Ηνωμένων Πολιτειών. Συνεργάζονταν στενά, διάβαζαν και διόρθωναν τα χειρόγραφα ο ένας του άλλου, ενώ υπέγραφαν από κοινού κινηματογραφικά σενάρια και βιβλία. Όπως προκύπτει από το δημοσίευμα του El País English, η σχέση τους δεν ήταν μόνο προσωπική αλλά και βαθιά δημιουργική, καθώς μεγάλο μέρος του έργου τους διαμορφωνόταν μέσα από τη συνεχή μεταξύ τους συνεργασία.

Η κοινή τους πορεία, ωστόσο, δεν υπήρξε ανέφελη. Το αρχείο υπενθυμίζει ότι πέρασαν σοβαρές κρίσεις και περιόδους απιστίας, μία από τις οποίες οδήγησε τη Τζόαν Ντίντιον στη Χαβάη, εμπειρία που περιέγραψε αργότερα στο βιβλίο The White Album. Εκεί εξηγούσε πως το ταξίδι δεν είχε χαρακτήρα διακοπών, αλλά αποτελούσε μια ύστατη προσπάθεια να διασωθεί ο γάμος τους αντί να οδηγηθούν στο διαζύγιο.

«Γράφω αποκλειστικά για να ανακαλύψω τι σκέφτομαι, τι κοιτάζω, τι βλέπω και τι σημαίνουν όλα αυτά.»

Η μεγαλύτερη δοκιμασία ήρθε στις 30 Δεκεμβρίου 2003. Ο Τζον Γκρέγκορι Νταν πέθανε αιφνίδια από καρδιακή προσβολή στο διαμέρισμά τους στο Μανχάταν, λίγη ώρα αφότου το ζευγάρι είχε επιστρέψει από το νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν η κόρη τους, Κιντάνα. Εκείνη θα πέθαινε είκοσι μήνες αργότερα, σε ηλικία μόλις 39 ετών.

Η απώλεια του συζύγου της οδήγησε στη συγγραφή του The Year of Magical Thinking, ενός βιβλίου που θεωρείται πλέον κλασικό έργο για την εμπειρία του πένθους. Ανάμεσα στα χειρόγραφα του αρχείου σώζονται οι διαδοχικές εκδοχές του βιβλίου, μαζί με επιστημονικά άρθρα για τον θάνατο, προσωπικές σημειώσεις και έγγραφα που χρησιμοποιούσε όσο έγραφε. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η κατάθεση του θυρωρού της πολυκατοικίας τους, στην οποία, δίπλα στην αναφορά για τη μεταφορά του Νταν στο νοσοκομείο, υπάρχει μια τελείως καθημερινή σημείωση ότι είχε καεί μια λάμπα στον ανελκυστήρα. Για τους μελετητές, αυτή η σχεδόν παράλογη συνύπαρξη της τραγωδίας με τις πιο ασήμαντες λεπτομέρειες αποτυπώνει ιδανικά τον τρόπο με τον οποίο η Ντίντιον αντιλαμβανόταν την πραγματικότητα.

«Ο χαρακτήρας είναι η μοίρα.»

Εξίσου χαρακτηριστικό είναι ένα ακόμη χειρόγραφο που βρέθηκε στο ίδιο κουτί. Η συγγραφέας περιγράφει πως, λίγο μετά τον θάνατο του συζύγου της, έλαβε έναν κατάλογο της Brooks Brothers, της αγαπημένης του εταιρείας ένδυσης. Παρότι είχε ήδη χαρίσει τα περισσότερα ρούχα του, ένιωσε την παρόρμηση να τα αγοράσει ξανά, σαν να μπορούσε με αυτόν τον τρόπο να ανατρέψει την πραγματικότητα της απώλειας.

Οι «Σημειώσεις για τον Τζον» και η διαμάχη για τη δημοσίευσή τους

Σημαντικό ενδιαφέρον προκάλεσε και η έκδοση του βιβλίου Notes for John, το οποίο βασίστηκε σε ανέκδοτο υλικό του αρχείου. Πρόκειται για σημειώσεις που έγραφε η Τζόαν Ντίντιον μετά τις συνεδρίες της με τον ψυχίατρο Ρότζερ ΜακΚίνον και απευθύνονταν στον σύζυγό της την περίοδο 1999-2002. Μέσα από αυτές αποτυπώνεται η δύσκολη κατάσταση της οικογένειας: ο Νταν αντιμετώπιζε σοβαρή κατάθλιψη και αλκοολισμό, ενώ η Κιντάνα πάλευε με προβλήματα ψυχικής υγείας και εξαρτήσεις, που θα τη συνόδευαν μέχρι τον πρόωρο θάνατό της.

«Η γραμματική είναι ένα πιάνο που παίζω με το αυτί.»

Η δημοσίευση του βιβλίου άνοιξε μια ευρύτερη συζήτηση για τα όρια της μεταθανάτιας έκδοσης προσωπικών κειμένων. Ο βιογράφος της Ντίντιον, Τρέισι Ντόχερτι, εξέφρασε την ανησυχία του ότι η επιθυμία του κοινού να γνωρίσει κάθε προσωπική λεπτομέρεια ενός δημιουργού μπορεί να επισκιάσει το ίδιο του το έργο. Αντίθετα, η συγγραφέας Έβελιν ΜακΝτόνελ υποστήριξε ότι οι σημειώσεις φωτίζουν πλευρές της Ντίντιον που δεν είχαν αποτυπωθεί στα δημοσιευμένα βιβλία της, δείχνοντας ότι συχνά απέφευγε να μιλήσει ανοιχτά για τα προβλήματα της κόρης της. Σύμφωνα με το El País English, το αρχείο δεν ανατρέπει τον δημόσιο μύθο της συγγραφέα, αλλά τον συμπληρώνει, αποκαλύπτοντας όσα η ίδια επέλεξε να αφήσει εκτός των βιβλίων της.

Η Κιντάνα, οι διάσημοι φίλοι και η κληρονομιά της

Η παρουσία της Κιντάνα Ρου διατρέχει ολόκληρο το αρχείο. Η Τζόαν Ντίντιον είχε διατηρήσει τα έγγραφα της υιοθεσίας της, παιδικές ζωγραφιές, σχολικές εργασίες, φωτογραφίες, αλλά και επιστολές σύστασης που έγραφε σε περιοδικά της Νέας Υόρκης, προσπαθώντας να βοηθήσει την κόρη της να εργαστεί ως φωτογράφος. Ξεχωρίζει επίσης μια επιστολή του 1998 από μια γυναίκα που πίστευε ότι ήταν η βιολογική αδελφή της Κιντάνα και ζητούσε να επικοινωνήσουν. Η συνάντηση με τη βιολογική οικογένεια πραγματοποιήθηκε τελικά, χωρίς όμως να έχει την κατάληξη που όλοι περίμεναν.

«Είμαστε ατελή, θνητά όντα, γνωρίζουμε τη θνητότητά μας ακόμη κι όταν προσπαθούμε να την απωθήσουμε.»

Εξίσου εντυπωσιακή είναι η αλληλογραφία της Ντίντιον και του Νταν με κορυφαίες προσωπικότητες της αμερικανικής κουλτούρας. Στο αρχείο περιλαμβάνονται επιστολές από τον δημιουργό των Peanuts, Τσαρλς Σουλτς, τον φωτογράφο Ρίτσαρντ Άβεντον, τη συγγραφέα Ιβ Μπάμπιτζ, τον Μπράιαν Τζόουνς των Rolling Stones, τον Τίμοθι Λίρι, αλλά και τον ηθοποιό Τζον Γουέιν, ο οποίος την ευχαριστούσε για ένα ιδιαίτερα κολακευτικό προφίλ που είχε γράψει γι’ αυτόν. Ανάμεσα στους αλληλογράφους της βρίσκεται και ο σκηνοθέτης Μπίλι Γουάιλντερ, που με το χαρακτηριστικό του χιούμορ την ευχαριστούσε για μια θετική κριτική στη Vogue. Παράλληλα, το αρχείο περιλαμβάνει υλικό από την κινηματογραφική τους δουλειά, συμβόλαια, χειρόγραφα και δημοσιογραφικές σημειώσεις για προσωπικότητες όπως η Τζόαν Μπαέζ και ο ηγέτης των Μαύρων Πανθήρων, Χιούι Νιούτον.

Ανάμεσα στα πιο συγκινητικά τεκμήρια βρίσκεται, τέλος, μια επιστολή του πατέρα της Ντίντιον που μοιάζει με αποχαιρετιστήριο σημείωμα και αποτυπώνει τη μακρόχρονη μάχη του με την κατάθλιψη. Η ίδια μιλούσε γι’ αυτό στις συνεδρίες της με τον ψυχίατρό της, αναρωτώμενη ποια θα ήταν τελικά η κληρονομιά που θα άφηνε πίσω της.

Σήμερα, αυτή η κληρονομιά φυλάσσεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Όπως καταλήγει το El País English, τα χιλιάδες έγγραφα δεν αποκαλύπτουν μια διαφορετική Τζόαν Ντίντιον, αλλά βοηθούν να γίνει κατανοητό πώς μια συγγραφέας που έκανε την προσωπική της ζωή λογοτεχνία κατάφερε, μέχρι το τέλος, να διατηρήσει ένα κομμάτι του εαυτού της μακριά από τα βλέμματα των άλλων.