Είναι η Μάσα και ο Αρκούδος πράκτορας του Πούτιν; – Σάλος στη Βρετανία για την «πλύση εγκεφάλου στα παιδιά»

Το δημοφιλές καρτούν -και ακραίο hit στο YouTube- H Μάσα και ο Αρκούδος «στρατιωτικοποιεί τα παιδιά» υποστήριξε ο ο Βρετανός βουλευτής Τομ Γκόρντον στο Κοινοβούλιο.

Μαζί με μια διακομματική ομάδα 50 βουλευτών, ο Γκόρντον ζήτησε την απαγόρευση της εξαιρετικά δημοφιλούς ρωσικής σειράς που είναι διαθέσιμη στη Βρετανία στις πλατφόρμες ITVX και Netflix καταγγέλλοντάς τη ως όργανο ρωσικής προπαγάνδας.

Το καρτούν ακολουθεί τις περιπέτειες της νεαρής Μάσα με τη ροζ κουκούλα και του συντρόφου της, έναν καφέ αρκούδο, σε ένα απομακρυσμένο δάσος.

Ωστόσο, οι βουλευτές στη Βρετανία – καθώς και το Κέντρο για την Καταπολέμηση της Παραπληροφόρησης της Ουκρανίας και ο υπουργός Εξωτερικών της Εσθονίας – βλέπουν τη χρήση στρατιωτικών στολών της σοβιετικής εποχής από τη Μάσα ως μια επίδειξη ρωσικής «ήπιας ισχύος».

Η υπόθεση θα διερευνηθεί, ωστόσο, όσο εξωφρενική κι αν μοιάζει, δεν είναι πρωτόγνωρη γράφει ο The Guardian.

Για περισσότερα από 100 χρόνια, τα κινούμενα σχέδια επιστρατεύονται από κυβερνήσεις, μυστικές υπηρεσίες —ακόμα και τη CIA— αλλά και σύγχρονους προπαγανδιστές της AI, ως το απόλυτο, «αθώο» όπλο μαζικής επιρροής και διαμόρφωσης συνειδήσεων.

«Όλα τα εμπόλεμα κράτη χρησιμοποίησαν τα καρτούν. Η ελαστικότητα και το χιούμορ τους τα έκαναν ιδανικά για να περάσουν πολιτικά μηνύματα χωρίς να προκαλούν άμεση άμυνα»

‼️NEWSFLASH: British intelligence has discovered that heroes of the Russian cartoon “Masha and the Bear” are Kremlin agents.

Following Ukraine, the British Parliament is to ban the children’s cartoon in the UK. pic.twitter.com/kA458G3yIx

— Olga Bazova (@OlgaBazova) July 3, 2026

Η χρήση των καρτούν για πολιτικούς σκοπούς ξεκίνησε ήδη από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στη Βρετανία, ο σκιτσογράφος Λάνσελοτ Σπιντ έγινε διάσημος στις κινηματογραφικές αίθουσες της εποχής σχεδιάζοντας γελοιογραφίες που παρουσίαζαν τον Κάιζερ Γουλιέλμο Β’ να φοράει φορέματα ή να μεταμορφώνεται σε λουκάνικο.

Η πραγματική όμως έκρηξη σημειώθηκε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, χάρη στην τεχνολογική πρόοδο της βιομηχανίας του animation.

Η Warner Brothers επιστράτευσε τον Ντάφι Ντακ για να χτυπήσει τον Αδόλφο Χίτλερ με ένα σφυρί στο κεφάλι στο Daffy – The Commando του 1943. Η Disney, από την πλευρά της, δημιούργησε το βραβευμένο με Όσκαρ Der Fuehrer’s Face το 1943.

Σε αυτό το γεμάτο πολιτικά μηνύματα καρτούν ο Ντόναλντ Ντακ ζει έναν εφιάλτη ως εργαζόμενος σε εργοστάσιο πυρομαχικών της ναζιστικής Γερμανίας, για να ξυπνήσει τελικά αγκαλιάζοντας το Άγαλμα της Ελευθερίας.

Αυτή η περίοδος, ωστόσο, είχε και μια εξαιρετικά σκοτεινή, ρατσιστική πλευρά. Στο καρτούν Bugs Bunny Nips the Nips -σήμερα είναι απαγορευμένο-, ο αγαπημένος Μπαγκς Μπάνι χρησιμοποιούσε υποτιμητικούς ρατσιστικούς χαρακτηρισμούς κατά των Ιαπώνων.

Bugs Bunny Nips the Nips (1944)
by
u/Clama264 in
looneytunes

Αντίστοιχα, οι δυνάμεις του Άξονα δημιούργησαν τα δικά τους έργα.

Στη φασιστική Ιταλία, το Il Dottor Churkill του 1941 παρουσίαζε τον Ουίνστον Τσόρτσιλ ως ένα αιμοδιψές τέρας τύπου Τζέκιλ και Χάιντ, ενώ στη Γαλλία του Βισύ, η ναζιστική προπαγάνδα παρουσίαζε τον Μίκυ Μάους και τον Ποπάι ως Αμερικανούς πιλότους που βομβάρδιζαν αμάχους.

Ψυχρός Πόλεμος, CIA και η «διορθωμένη» Φάρμα των Ζώων

Με το πέρασμα στον Ψυχρό Πόλεμο, η προπαγάνδα μετατοπίστηκε από τα πεδία των μαχών στην ιδεολογική επικράτηση.

Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία κινουμένων σχεδίων της Βρετανίας, η κινηματογραφική μεταφορά της Φάρμας των Ζώων του Τζορτζ Όργουελ το 1954, χρηματοδοτήθηκε κρυφά από τη CIA.

Οι Αμερικανοί πράκτορες επέβαλαν μάλιστα μια κρίσιμη αλλαγή στο φινάλε του βιβλίο. Ενώ στο πρωτότυπο έργο οι άνθρωποι και τα γουρούνια γίνονται ένα, στην ταινία τα υπόλοιπα ζώα επαναστατούν με επιτυχία ενάντια στα γουρούνια-αφέντες — ένα ξεκάθαρο μήνυμα υποκίνησης ανατροπής των κομμουνιστικών καθεστώτων.

Η ψηφιακή εποχή, το Adobe Flash και το ISIS

Με την έλευση του 21ου αιώνα και τη διάδοση του διαδικτύου, το μονοπώλιο των μεγάλων στούντιο έσπασε.

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το διαδίκτυο κατακλύστηκε από ερασιτεχνικά animations σε Adobe Flash που σατίριζαν ή βασάνιζαν τον Οσάμα μπιν Λάντεν.

Σε ένα από αυτά, ο τότε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Κόλιν Πάουελ, τραγουδούσε μια παρωδία του Banana Boat Song, ζητώντας από τους Ταλιμπάν να παραδώσουν τον ηγέτη της Αλ Κάιντα.

Αυτή τη μέθοδο δεν άργησαν να τη χρησιμοποιήσουν και οι δύο πλευρές. Ακόμα και το Ισλαμικό Κράτος (ISIS), πέρα από τα βίντεο εκτελέσεων, δημιούργησε για ένα διάστημα παιδικά κινούμενα σχέδια, τα οποία διέδιδε μέσω YouTube και Telegram για να προσηλυτίσει νέους υποστηρικτές.

Από τα alt-right memes στη Slopaganda της Τεχνητής Νοημοσύνης

Τα τελευταία χρόνια, η παραγωγή προπαγανδιστικών καρτούν έχει γίνει φθηνότερη από ποτέ. Σειρές της αμερικανικής εναλλακτικής δεξιάς (alt-right), όπως το Murdoch Murdoch του 2015, χρησιμοποίησαν έτοιμα memes από φόρουμ όπως το 4chan για να διαδώσουν ρατσιστικές και νεοναζιστικές ιδέες ενώ την τελευταία 15ετία έχει παρατηρηθεί μια αύξηση στα πολεμικά κινούμενα σχέδια.

Ο Kristián Földes, λέκτορας και ακαδημαϊκός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Πράγα, μελέτησε την προπαγάνδα κινουμένων σχεδίων που δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του συνεχιζόμενου ρωσοουκρανικού πολέμου και διαπίστωσε ότι και οι δύο πλευρές αντιδρούσαν η μία στην άλλη μέσω της αντιπροπαγάνδας των κινούμενων σχεδίων.

«Τα κινούμενα σχέδια δεν στοχεύουν στην επαλήθευση γεγονότων, αλλά στη μετάδοση συναισθημάτων. Γι’ αυτό και είναι τόσο αποτελεσματικά στην προπαγάνδα»

«Ανθρωπομορφοποιούν τα κράτη σε παιδιά, και οι δύο χρησιμοποιούν αφηγηματικές καμπύλες θύματος-θύτη ή ήρωα-κακού και συνδυάζουν επίσης τη φανταστική ιστορία του κινούμενου σχεδίου με πραγματικά γεγονότα», λέει.

Η πιο πρόσφατη και ανησυχητική εξέλιξη είναι η εμφάνιση της slopaganda (από το slop – σκουπίδια και το propaganda). Με τη χρήση της γεννητικής τεχνητής νοημοσύνης (Generative AI), το κόστος έχει εκμηδενιστεί.

Μετά την ένταση στις σχέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν, ιρανικές εταιρείες ψηφιακών μέσων χρησιμοποίησαν AI για να δημιουργήσουν βίντεο που έμοιαζαν με την ταινία Lego Movie. Σε αυτά, πλαστικές εκδοχές του Ντόναλντ Τραμπ και του Μπενιαμίν Νετανιάχου εμφανίζονταν δίπλα στον διάβολο.

Αυτά τα βίντεο εξαπλώνονται αστραπιαία μέσω αλγορίθμων στα social media, καθώς το οπτικό υλικό διεγείρει το συναίσθημα πολύ πιο εύκολα από το γραπτό κείμενο, καθιστώντας τα συστήματα ελέγχου γεγονότων (fact-checking) ουσιαστικά ανίσχυρα απέναντί τους.

Είναι το Κρεμλίνο πίσω από τη Μάσα;

Όσο για το αν η Μάσα και ο Αρκούδος είναι ένα εργαλείο που εξυπηρετεί την προπαγάνδα του Πούριν, οι ειδικοί εμφανίζονται επιφυλακτικοί.

«Υπάρχουν προφανείς συμβολισμοί σε όλη τη σειρά», είπε ο Földes. «Η αρκούδα, για παράδειγμα, συμβολίζει ξεκάθαρα τη Ρωσία. Ωστόσο, σε σύγκριση με άλλα ρωσικά καρτούν που έχουν δημιουργηθεί ειδικά ως προπαγάνδα, η Μάσα και ο Αρκούδος ενσωματώνουν αυτά τα προπαγανδιστικά στοιχεία περιστασιακά».

Ο Michał Klincewicz, επίκουρος καθηγητής υπολογιστικής γνωστικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Tilburg στην Ολλανδία -και ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο slopaganda σε ακαδημαϊκή εργασία- δεν είναι σίγουρος αν η σειρά Μάσα και ο Αρκούδος θα απαγορευτεί ως προπαγάνδα της Ρωσίας.

«Η ιδέα είναι να μεταδοθεί ένα μήνυμα σε μια μορφή που είναι πιο οικεία, λιγότερο απειλητική ή που προκαλεί συναισθηματικές αντιδράσεις», λέει. «Δεν βλέπω αυτό να αλλάζει σύντομα.»

Το αν η Μάσα και ο Αρκούδο θα παραμείνουν στις οθόνες δεν έχει ακόμη αποφασιστεί. Πάντως οι προπαγανδιστές πιθανότατα θα παραμείνουν άτρωτοι στο διαδίκτυο, τα καρτούν θα παραμείνουν στην πρώτη γραμμή του ψυχολογικού πολέμου και τα κινούμενα σχέδια θα λένε περισσότερες ιστορίες από αυτές που μοιάζουν να μας λένε.