Όταν το 2013 και ενώ η Τουρκία συγκλονιζόταν από τις μεγάλες διαδηλώσεις για το Πάρκο Γκεζί στην Κωνσταντινούπολη, οι διαδηλωτές χρησιμοποίησαν την πρόσοψη του «Πολιτιστικού Κέντρου Ατατούρκ», που ήταν τότε υπό κατεδάφιση για να αντικατασταθεί από την τρέχουσα μορφή του, για να κρεμάσουν πλήθος πανό, είχε ενδιαφέρον ότι πλάι σε διάφορα συνθήματα, υπήρχε και μια μεγάλη εικόνα του Ντενίζ Γκεζμίς. Εκτελεσμένος το 1972, μετά τη σύλληψή του και έχοντας επιλέξει την ένοπλη πάλη, ο Ντενίζ Γκεζμίς, μαζί με φιγούρες όπως ο Μαχίρ Τσαγιάν και ο Ιμπραχίμ Καϊπάκαγια, ανήκει στη χορεία των «μαρτύρων» της τουρκικής επαναστατικής Αριστεράς στη δεκαετία του 1970, που ταυτόχρονα στις διαδρομές τους αποτυπώνουν τους δρόμους της ριζοσπαστικοποίησης της νεολαίας στη δεκαετία του 1960, μιας γενιάς που δεκαετίες μετά εξακολουθούσε να στοιχειώνει το συλλογικό ασυνείδητο των κινημάτων.

Πλατεία Ταξιμ 2013: ανάμεσσα στα κρεμασμένα πανό και μια εικόνα του Ντενίζ Γκεσμίν, ιστορικής φυσιογνωμίας του «Τουρκικού 1968».

Αυτό ακριβώς δείχνει πόσο σημαντική είναι η δεκαετία του 1960 για την Τουρκία και πόσο επηρέασε τις μετέπειτα εξελίξεις. Στην πραγματικότητα, η Τουρκία έχει και αυτή τη δική της εμπειρία του «1968», όπως είναι συμβατικά ο τρόπος που περιγράφουμε τη «μακρά δεκαετία» του 1960 και τις εξελίξεις σε αυτή. Το Τουρκικό «1968» έχει σίγουρα αναλογίες με τις εμπειρίες που βλέπουμε και σε άλλες χώρες: τον πρωταγωνιστικό ρόλο της νεολαίας, την ένταση των εργατικών αγώνων, την εμφάνιση του φεμινιστικού κινήματος, την απήχηση της «δυτικής» ποπ κουλτούρας ως στοιχείο αμφισβήτησης, την εμφάνιση νέων ρευμάτων της Αριστεράς, τον αντιιμπεριαλισμό και την αλληλεγγύη στα αντιαποικιακά κινήματα. Έχει, όμως, και την ιδιαιτερότητα μιας Τουρκίας, που στη δεκαετία του 1960 βρίσκεται στον απόηχο της προηγούμενης περιόδου της κυριαρχίας του Δημοκρατικού Κόμματος, αλλά του πραξικοπήματος του 1961, όταν ο στρατός φάνηκε να επιστρέφει ως εγγυητής του κεμαλικού προτάγματος. Και δεν είναι τυχαίο ότι στις διεργασίες της δεκαετίας του 1960, μέρος του ριζοσπαστισμού, εμφανίζεται ως διεκδίκηση να γίνει όντως πράξη η φαλκιδευμένη δυναμική της «κεμαλικής επανάστασης». Σε αυτές τις ιδιαίτερα σύνθετες διεργασίες, που όμως , σφράγισαν τις μετέπειτα εξελίξεις στην Τουρκία, στέκεται ο συλλογικός τόμος με τον τίτλο «Από το Παγκόσμιο στο τοπικό. Η Τουρκία στη μακρά δεκαετία του 1960», που επιμελήθηκε ο Νίκος Χριστοφής, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Γλωσσικών και Διαπολιστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, μετέφρασε ο Χρίστος Μάης, και ο οποίος κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Ο ίδιος ο Χριστοφής γράφει την εισαγωγή με τίτλο «Η Τουρκία στη μακρά δεκαετία του 1960», αλλά και το κεφάλαιο για το φοιτητικό κίνημα με τίτλο «“Η Τουρκία θα γίνει δεύτερη Γαλλία, εάν δεν ικανοποιηθούν τα αιτήματά μας”: Το τουρκικό φοιτητικό κίνημα κατά τη μακρά δεκαετία του 1960», Ο Ömer Turan μιλάει συνολικά για τα κινήματα του 1968 στη συμβολή του με τίτλο «Τα κινήματα του ’68 στον Κόσμο και την Τουρκία: Ένα ή πολλά κινήματα. Ο Mustafa Şener στέκεται στη σύνθετη σχέση του στρατού με τα αριστερά κινήματα, στο κεφάλαιο με τίτλο «Τα αριστερά κινήματα και ο στρατός στην Τουρκία (1961-1971): Η περίπτωση του κινήματος Yön-Devrim. Από τη μεριά του ο Erol Ülker επιστρέφει στη θεωρία της «Αδιάλειπτης επανάστασης» του Μαρίρ Τσαγιάν για να συζητήσει τη σχέση αντιιμπεριαλισμού και Κεμαλισμού στη συμβολή του με τίτλο «Αντιιμπεριαλισμός και Κεμαλισμός στη μακρά δεκαετία του ’60 στην Τουρκία: Το πλαίσιο της θεωρίας της επανάστασης του Mahir Çayan. Ο  Azat Zana Gündoğan στο κεφάλαιο με τίτλο «Η Νέα Αριστερά κατά τη μακρά δεκαετία του 1960 στην Τουρκία. Οι Κούρδοι 68άρηδες και το Κόμμα Εργαζομένων Τουρκίας» επιστρέφει σε ένα άλλο ιδιαίτερη σημαντικό θέμα που είναι το γεγονός ότι στο πλαίσιο της ανάδυσης της Τουρκικής Νέας Αριστεράς αναδεικνύεται στην αυτοτέλειά του και το Κουρδικό ζήτημα πέραν του τρόπου που το αντιμετώπιζε η τουρκική αριστερά μέχρι τότε. Από τη μεριά του ο Aziz Çelik υπενθυμίζει και την παράλληλη άνοδο του εργατικού κινήματος στη συμβολή του με τίτλο «Η εργασία στην Τουρκία κατά τη δεκαετία του 1960¨Η μακρά καυτή δεκαετία της εργατικής τάξης». Oi Selda Tuncer και İnan Özdemir Taşta στη μελέτη τους «Αφήνοντας το σπίτι, διεκδικώντας τους δρόμους: Διερευνώντας τις προκλήσεις των γυναικών στο κίνημα του ’68 στην Τουρκία», εξετάζουν την ανάδυση του γυναικείου κινήματος, ενώ στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το άρθρο της Zeynep Beşpinar με τίτλο «Οι γυναίκες του ’68 και η διαπραγμάτευσή τους με την πατριαρχία». Από την άλλη, το κείμενο του Kenan Behzat Sharpe, με τίτλο «Ποίηση, ροκ εν ρολ και κινηματογράφος στην Τουρκία της δεκαετίας του 1960» στρέφεται ακριβώς στην πολιτιστική διάσταση. Το βιβλίο συμπληρώνουν το προοίμιο του Eric-Jan Züecher και το επίμετρο του Hamit Bozarslan με τον τίτλο «Η τουρκική δεκαετία του 1960 σε συγκριτικό πλαίσιο».

Στη συναρπαστική αυτή ιστορία καταρχάς πρωταγωνιστούν οι φοιτητές. Η αφετηρία του ριζοσπαστισμού τους κοινή με άλλες χώρες. Η αίσθηση ότι η επένδυση στη μόρφωση δεν μεταφράζεται σε ανάλογο κοινωνικό ρόλο και ταυτόχρονα η πεποίθηση ότι μπορούν και οφείλουν να αλλάξουν όχι μόνο την εκπαίδευση αλλά και την κοινωνία. Όμως, ακόμη και στο τουρκικό πλαίσιο δεν είναι αμελητέος ο ρόλος του εργατικού κινήματος και των γυναικών. Την ίδια στιγμή αναδύεται, έστω και με αντιφατικό τρόπο η τουρκική αριστερά. Το κενό που αφήνει βίαιη καταστολή ήδη από τα πρώτα βήματα του Κεμαλισμού του κομμουνιστικού κόμματος, φάνηκε να αναπληρώνεται από την απήχηση του Τουρκικού Εργατικού Κόμματος στις αρχές της δεκαετίας του 1960, όμως σύντομα φάνηκε να δέχεται διάφορες αμφισβητήσεις. Και εδώ έχει ενδιαφέρον πώς ο όλο και εντονότερος αντιιμπεριαλισμός αρχικά φαίνεται να «επικοινωνεί» με μια εκδοχή κεμαλικού εθνικισμού και να κατορθώνει να ηγεμονεύει στις νεολαΐστικες οργανώσεις, πριν αυτός ο αντιιμπεριαλισμός διεκδικήσει να πάρει πιο ανοιχτά επαναστατική αριστερή κατεύθυνση, μέσα από την εμπειρία της Dev-Genç (επαναστατική νεολαία) του ρεύματος που θα αποτελέσει αργότερα τη μήτρα αρκετών οργανώσεων, άλλων με μεγαλύτερη έμφαση στο μαζικό δρόμο, άλλων με έμφαση στη λογική της ένοπλης επαναστατικής πρωτοπορίας, οργανώσεις και συλλογικότητες που στη δεκαετία του 1970 θα αντιμετωπίσουν την κρατική καταστολή και τη δολοφονική βία των οργανώσεων της Ακροδεξιάς (όπως των διαβόητων «Γκρίζων Λύκων»), με αποκορύφωμα το πραξικόπημα του 1980. Την ίδια στιγμή, είναι σε αυτές τις διεργασίες που επιστρέφει το αποσιωπημένο βίαια Κουρδικό ζήτημα, ως ερώτημα για την τουρκική αριστερά και εάν πρέπει να υποστηρίξει αιτήματα αυτοδιάθεσης ή ακόμη και απόσχισης των Κούρδων, αλλά σταδιακά και αναζήτηση από τη μεριά Κούρδων αγωνιστών μορφών αυτοτελούς πολιτικής οργάνωσης.

Όλα αυτά δείχνουν ότι η μετατόπιση στον ριζοσπαστικό στη δεκαετία του 1960 δεν ακολούθησε στις διαφορετικές χώρες ίδιους δρόμους. Αυτό που προκύπτει στο τέλος ως κοινό χνάρι του παγκόσμιου 1968 σε όλες τις χώρες, στην πραγματικότητα προκύπτει από διαφορετικές αφετηρίες, εμπειρίες και ιστορίες. Και το «Τουρκικό 1968» ακόμη και εάν σε πλευρές του ξεκινά ως διεκδίκηση μιας εκδοχής «επαναστατικού» Κεμαλισμού, γρήγορα μπολιάζεται με κοινωνικές και ταξικές δυναμικές αλλά και ιδεολογικά στοιχεία, πρωτίστως μαρξιστικά, που το φέρνουν σε σύγκρουση με αυτή την αφετηρία, αποτυπώνοντας τη διεκδίκηση ενός άλλου δρόμου, έστω και εάν αυτός δεν μεταφράστηκε σε πλειοψηφικό κίνημα. Όμως, άφησε μια κληρονομιά ριζοσπαστισμού, διεθνισμού, διεκδίκησης κοινωνικής δικαιοσύνης που επανεμφανίζεται έκτοτε σε μεγάλα κινήματα στην Τουρκία. Προφανώς εκείνη η αριστερά είχε όρια, ενίοτε και δυσκολία να κατανοήσει πλήρως την ίδια τη συγκρότηση του τουρκικού κοινωνικού σχηματισμού, όμως την ίδια στιγμή δεν ήταν μικρό το χνάρι στράτευσης που άφησε (όπως και το τίμημα που πλήρωσε…).

Με αυτό τον τρόπο το βιβλίο αυτό βοηθάει και το ελληνικό κοινό να καταλάβει καλύτερα την ιστορία μιας χώρας που εξαιτίας της συχνής αναπαραγωγής ειδήσεων γι’ αυτήν (συχνά διαστρεβλωμένων από την αμοιβαία επιθετική ρητορική του κρατικού ανταγωνισμού), πιστεύουμε ότι τη γνωρίζουμε καλά, παρότι στην πραγματικότητα αγνοούμε σημαντικές διαστάσεις της ιστορίας της. Συλλογικοί τόμοι όπως αυτός καλύπτουν ένα σημαντικό κενό.

Ειδήσεις Σήμερα: