Σε μια εποχή όπου τα βιβλία αντιμετωπίζονταν ως πολύτιμα αντικείμενα —σχεδόν ισάξια με θησαυρούς— ένα απλό ξύλινο σεντούκι της Merton College στην Οξφόρδη αποτέλεσε το σημείο εκκίνησης για μια από τις μακροβιότερες βιβλιοθήκες της Ευρώπης.

Πολύ πριν την εμφάνιση της αυτοκρατορίας των Αζτέκων, και αιώνες πριν από τη Μαύρη Πανώλη αλλά και πολύ αργότερα, μέχρι την πανδημία του Covid-19, η συλλογή αυτή εξελίσσεται χωρίς διακοπή — φιλοξενώντας από μαθηματικούς του 14ου αιώνα έως τον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν.

Σήμερα, 750 χρόνια μετά, εξακολουθεί να λειτουργεί αδιάλειπτα — σαν μια ζωντανή χρονοκάψουλα, όπου ο Μεσαίωνας συνυπάρχει με το σήμερα.


Όταν τα βιβλία φυλάσσονταν σαν θησαυρός

Στην καρδιά του κολεγίου στην Οξφόρδη διατηρείται ακόμη ένα παλιό ξύλινο σεντούκι. Στον Μεσαίωνα, για να ανοίξει απαιτούνταν τρία διαφορετικά κλειδιά — και άρα η παρουσία τριών υπευθύνων. Ο λόγος ήταν απλός: το περιεχόμενο ήταν εξαιρετικά πολύτιμο. Δεν είχε μέσα κοσμήματα, αλλά βιβλία.

Σε μια εποχή πριν από την τυπογραφία, κάθε τόμος γραφόταν στο χέρι και μπορούσε να χρειαστεί μήνες για να ολοκληρωθεί. Η αξία τους ήταν τέτοια, ώστε το 1276 ο Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι επέβαλε στους φοιτητές του κολεγίου να δωρίζουν βιβλία — μια πρακτική που ουσιαστικά θεμελίωσε τη βιβλιοθήκη.


Πριν από τα ράφια και τους βιβλιοθηκάριους

Η έννοια της βιβλιοθήκης τότε απείχε πολύ από τη σημερινή. Δεν υπήρχαν οργανωμένα ράφια ούτε κάποιος υπεύθυνος βιβλιοθηκάριος. Όπως εξηγεί στο BBC η βιβλιοθηκάριος Δρ. Τζούλια Γουόλγουορθ, η διαδικασία δανεισμού στην Οξφόρδη ήταν τελετουργική: τα μέλη της κοινότητας συγκεντρώνονταν για να ανοίξουν το σεντούκι και να παραλάβουν ή να επιστρέψουν βιβλία.

Λίγα χρόνια αργότερα, ορισμένα βιβλία άρχισαν να τοποθετούνται εκτός του σεντουκιού, δεμένα με αλυσίδες σε τραπέζια. Έτσι ήταν διαθέσιμα συνεχώς, χωρίς να κινδυνεύουν να χαθούν — μια πρώιμη μορφή της σημερινής διάκρισης μεταξύ δανειστικών και αναγνωστικών συλλογών.

Σκαλιστή σιδερένια κλειδαριά σε ξύλινο σεντούκι. Βιβλιοθήκη του Merton College, Οξφόρδη.
 

Η μετάβαση σε «σύγχρονη» βιβλιοθήκη

Η εξέλιξη ήταν σταδιακή αλλά καθοριστική. Τη δεκαετία του 1370 κατασκευάστηκε ειδικός χώρος για τη στέγαση των βιβλίων. Εκεί εφαρμόστηκε μια σημαντική καινοτομία: ράφια που επέτρεπαν την όρθια τοποθέτηση των βιβλίων — η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση αυτού του συστήματος στη Βρετανία.

Παράλληλα, τα βιβλία τοποθετούνταν με τις ράχες προς τα μέσα και τις σελίδες προς τα έξω, καθώς οι αλυσίδες στερεώνονταν στο μπροστινό μέρος του εξωφύλλου. Όπως σημειώνει η Γουόλγουορθ, τα βιβλία που παρέμεναν δεμένα είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να διασωθούν από εκείνα που δανείζονταν.


Ένας χώρος που δεν σταμάτησε ποτέ να λειτουργεί

Σήμερα, μόνο λίγα βιβλία παραμένουν αλυσοδεμένα — καθαρά για λόγους επίδειξης. Ωστόσο, ο χώρος της μεσαιωνικής βιβλιοθήκης στην Οξφόρδη έχει διατηρηθεί σχεδόν ανέπαφος και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από φοιτητές.

Αυτό το στοιχείο της αδιάλειπτης χρήσης είναι καθοριστικό. Όπως τονίζει η καθηγήτρια Τερέζα Γουέμπερ από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, είναι δύσκολο να εντοπιστεί παλαιότερος χώρος βιβλιοθήκης που να χρησιμοποιείται συνεχώς μέχρι σήμερα.

Από την ιστορία στον μύθο

Κατά τη βικτωριανή εποχή, η βιβλιοθήκη στην Οξφόρδη άρχισε να αποκτά σχεδόν μυθικές διαστάσεις. Επισκέπτες θαύμαζαν τα βιτρό και τα σπάνια χειρόγραφα, όπως μια έκδοση του 15ου αιώνα των The Canterbury Tales με χειροποίητες διακοσμήσεις.

Συγγραφείς όπως ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ και ο Τζον Μπιούκαν την ενσωμάτωσαν σε έργα τους, ενώ ο Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ την ανέδειξε στο μυθιστόρημα The Great Gatsby ως πρότυπο πολυτέλειας και ιστορικού κύρους.

Με τον καιρό, οι περιγραφές έγιναν υπερβολικές, φτάνοντας στο σημείο να χαρακτηρίζεται «η αρχαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο».

Η συζήτηση για την «αρχαιότερη» βιβλιοθήκη στην Οξφόρδη

Σήμερα, οι ειδικοί είναι πιο επιφυλακτικοί. Η ίδια η Γουόλγουορθ προτιμά να μιλά για «μία από τις παλαιότερες εν λειτουργία ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στην Ευρώπη».

Υπάρχουν και άλλοι ισχυροί «διεκδικητές»: η βιβλιοθήκη του Al-Qarawiyyin Library, αλλά και εκείνη της Μονής της Saint Catherine’s Monastery, την οποία τα Guinness World Records θεωρούν την αρχαιότερη σε συνεχή λειτουργία.

Όπως εξηγεί ο καθηγητής Ρίτσαρντ Γκέιμσον στο BBC, το ζήτημα εξαρτάται από το πώς ορίζεται η ίδια η έννοια της βιβλιοθήκης — αν μετράμε τον χώρο, τη συλλογή ή τη συνεχή χρήση.

Από την περγαμηνή στο ψηφιακό αρχείο

Σήμερα, η βιβλιοθήκη στην Οξφόρδη περνά σε μια νέα εποχή: τα χειρόγραφα ψηφιοποιούνται, επιτρέποντας πρόσβαση από κάθε σημείο του κόσμου. Παρ’ όλα αυτά, η φυσική παρουσία του χώρου διατηρεί τη σημασία της.

Για τη Γουόλγουορθ, το πραγματικό νόημα της ιστορίας αυτής δεν είναι η ηλικία, αλλά η συνέχεια της κοινότητας. Από το 1276 μέχρι σήμερα, η ιδέα μιας συλλογής που χτίζεται από τους ίδιους τους ανθρώπους παραμένει ζωντανή.

Από ένα σεντούκι με χειρόγραφα μέχρι τα ψηφιακά αρχεία, η βιβλιοθήκη του Merton αποδεικνύει ότι η γνώση προσαρμόζεται αλλά δεν χάνεται. Είτε σε περγαμηνή είτε σε οθόνη, τα βιβλία εξακολουθούν να αποτελούν έναν από τους πιο ανθεκτικούς θησαυρούς της ανθρώπινης ιστορίας.

Ειδήσεις Σήμερα: