Επί τη 16η επετείω της αποβιβάσεως των συμμαχικών στρατευμάτων εις την χερσόνησον της Καλλιπόλεως, ο στρατιωτικός διοικητής των Παρισίων στρατηγός Γκουρώ, τότε αρχηγός τών εκεί γαλλικών στρατευμάτων, επισκεφθείς προ τινος μετ’ άλλων συμπολεμιστών του τα πεδία των μαχών όπου εδοξάσθη, έγραψε το ακόλουθον άρθρον διά συνασπισμόν ευρωπαϊκών εφημερίδων εις τον οποίον ανήκει και το «Ελεύθερον Βήμα».

Τα αισθήματά μου εταυτίζοντο με τα αισθήματα τα οποία εδοκίμαζον 650 συμπολεμισταί μου, μετά των οποίων μετέβημεν να προσκυνήσωμεν την σκηνήν ένθα εξειλίχθη μία των αξιοσημειωτέρων μαχών του παγκοσμίου πολέμου, ένθα μία των τολμηροτέρων πολεμικών επιχειρήσεων εξετελέσθη — επί της χερσονήσου της Καλλιπόλεως.

Τους είδον ερευνώντας με άπληστον βλέμμα τα μέρη προς τα οποία τόσαι αναμνήσεις τούς συνέδεον, όπου ηγωνίσθησαν, όπου ετραυματίσθησαν, όπου απώλεσαν ένα συνάδελφον ή όπου διήλθον τόσας τρομεράς και ενδόξους στιγμάς. Κάθε πτυχή εδάφους περιέκλειε μίαν ανάμνησιν, κάθε βράχος μίαν ζωήν. Εδοκίμαζον χαράν και λύπην συγχρόνως, λύπην διά τους χαμένους συντρόφους και χαράν διότι ανεπόλουν τόσην δόξαν.


«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 26.4.1931, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Πολλοί των συμπολεμιστών μου έφερον μαζί των τας συζύγους των και τα τέκνα των. Επέβημεν ειδικού ατμοπλοίου χάρις εις την γενναιοδωρίαν της γαλλικής Βουλής, η οποία ενήργησεν έρανον όπως δυνηθούν οι απόμαχοι εκείνοι του πολέμου να πραγματοποιήσουν το προσκύνημα, καθ’ όσον πολύ ολίγοι είχον τα μέσα να καταβάλουν τα έξοδα του ταξειδίου.

Το πεδίον της μάχης εις τα Δαρδανέλλια φαίνεται όπως το αφήσαμεν. Είνε στείρα γη, τα δε ειρηνικά έργα της γεωργίας ολίγον μετέβαλον την φυσιογνωμίαν του. Το βραχώδες οροπέδιον και η ακτή της χερσονήσου είνε η λειψανοθήκη προσφιλών αναμνήσεων μεγάλου αγώνος. Ο κύριος σκοπός του ταξειδίου μας ήτο η αποκάλυψις μνημείου αποτελούντος φόρον ευλαβείας προς τους νεκρούς μας. Το μνημείον τούτο υψούται επί εδάφους ήδη ιστορικού. Επί της αντιθέτου πλευράς του Βοσπόρου εκτείνεται η πεδιάς της Τροίας, ποτιζομένη υπό των ποταμών Σιμόεντος και Σκαμάνδρου. Τα τουρκικά πυροβολεία εκρύπτοντο όπισθεν των τάφων του Αχιλλέως και του Πατρόκλου. Το αρχηγείον μου ήτο επί του υψώματος ένθα έπεσεν ο Πρωτεσίλαος, ανεσκάψαμεν προχώματα όπου ο Μέγας Αλέξανδρος απεβιβάσθη εξ Ασίας, όπισθεν δε ημών επί της αντιθέτου πλευράς της χερσονήσου απλούται η νήσος Σαμοθράκη.

Δύο γαλλικαί και οκτώ βρεττανικαί μεραρχίαι επολέμησαν υπό την διοίκησιν του σερ Γιαν Χάμιλτων. Επί ουδενός άλλου μετώπου η διαφορά μεταξύ συμμάχων ήτο τόσον ολίγον αισθητή όσον εις την μακρυνήν εκείνην γην. Εις γενναιότητα και πνεύμα συναδελφότητος Γάλλοι και Άγγλοι ήσαν ίσοι. Απετελούμεν μίαν μεγάλην οικογένειαν, είχομεν τα πάντα κοινά, εδανειζόμεθα μεταξύ μας πυροβόλα και πολεμεφόδια. Ο εις έδιδε προθύμως εις τον άλλον ό,τι εχρειάζετο.


«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 26.4.1931, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το μόνον διά το οποίον ο Γάλλος «πουαλύ» (σ.σ. οπλίτης, τυφεκιοφόρος) διεμαρτύρετο κατά του Άγγλου αδελφού του ήτο το «πουάρ», το μαύρο γαλλικό κρασί, το οποίον διαρκώς μας εζήτουν οι Άγγλοι, προσφέροντες εις αντάλλαγμα τέιον. Το κρασί είλκυε περισσότερον τους «τεϊοπότας» Άγγλους ή όσον ημάς το τέιον.

Ότε κατόπιν τόσων ετών επανείδομεν την Καλλίπολιν, ηπορήσαμεν πώς στρατός κατώρθωσε ν’ αναρριχηθή επί της αποκρήμνου ακτής του Γκαμπά Τεπέ, και όχι μόνον ν’ αναρριχηθή επί των αποτόμων βράχων, αλλά και να κρατήση τούτους επί οκτάμηνον υπό τρομερόν πυρ οβίδων, ως επέτυχον οι Ανζάκ —αποβατικόν σώμα αυστραλιανών και νεοζηλανδικών στρατευμάτων— του Μπερντγούντ. Υπηρέτησα εις το δυτικόν μέτωπον, διοικήσας την δ’ γαλλικήν στρατιάν, η οποία εδοκίμασε πολλάς σκληράς ημέρας, αλλ’ ουδέποτε είδον τόσω τραχύ έδαφος ως το του Γκαμπά Τεπέ.


Η εκστρατεία ήρξατο διά ναυτικής επιχειρήσεως την 18ην Μαρτίου (σ.σ. του έτους 1915). Κατά την μάχην, το «Μπονβέ», γαλλικόν θωρηκτόν, και ο «Ωκεανός» και ο «Ακατάβλητος», δύο αγγλικά θωρηκτά, εβυθίσθησαν προσκρούσαντα επί ναρκών. Η επίθεσις επανελήφθη την 25ην Απριλίου. Η εκστρατεία ετέθη υπό την αρχηγίαν του στρατηγού Γιαν Χάμιλτων. Το γαλλικόν σώμα εκστρατείας υπό την διοίκησιν του στρατηγού Αμάντ· το βρεττανικόν σώμα υπό τον στρατηγόν Χάντερ Ουέστων και τον στρατηγόν Μπερντγούντ.

Ενώ μία ταξιαρχία του γαλλικού στρατού απεβιβάσθη εις Κουμ Καλέ, επί της ασιατικής ακτής, η 29η βρεττανική μεραρχία, υπό την διοίκησιν του στρατηγού Χάντερ Ουέστων, ενήργησεν απόβασιν εις το άκρον της χερσονήσου, υπό τα ερείπια του αρχαίου φρουρίου Σεντέλ Μπαχρ.


Εύρον συρματοπλέγματα μέχρι της θαλάσσης και κατέλαβον θέσεις μετά μεγάλης γενναιότητος, υφιστάμενοι βαρείας απωλείας. Ταυτοχρόνως οι Ανζάκ, υπό την διοίκησιν του στρατηγού Μπερντγούντ, εκυρίευσαν την κορυφήν του Γκαμπά Τεπέ.

Ο στρατηγός Μπερντγούντ ανεδείχθη μέγας στρατιώτης, πλήρης δραστηριότητος και ψυχραιμίας. Τοιαύτη ήτο και η γνώμη του στρατάρχου Φος, ο οποίος μου είπε, πριν αναχωρήσω τω 1929 διά το ταξείδιόν μου εις τας Ινδίας:

— Θα συναντήσης τον Μπερντγούντ. Ειπέ του ότι, κατά την γνώμην μου, είνε εις των καλλιτέρων στρατηγών του βρεττανικού στρατού.


Οι γνωρίσαντες τον Φος και παρατηρήσαντες πόσον φειδωλός ήτο εις τοιαύτα εγκώμια θ’ αντιληφθούν την αξίαν της διακρίσεως ταύτης, εις την οποίαν προέβη ο στρατάρχης ολίγον προ του θανάτου του.

Υπεχρεώθημεν ν’ αγωνισθώμεν σκληρότατα επί τρεις ημέρας πριν δυνηθώμεν να εγκατασταθώμεν επί της χερσονήσου. Όταν έφθασαν αι τουρκικαί εφεδρείαι, ενήργησαν εναντίον μας λυσσώδεις επιθέσεις την 1ην, 3ην, 6ην, 7ην και 8ην Μαΐου. Ο διοικητής των δύο γαλλικών μεραρχιών, στρατηγός Αμάντ, θα ηδύνατο να περιγράψη καλλίτερον εμού το θάρρος και το πείσμα, τα οποία επέδειξαν τα στρατεύματά του εις την μάχην εκείνην κατά την οποίαν διεκυβεύετο η τύχη της εκστρατείας.


Ανέλαβον διοίκησιν την 14ην Μαΐου. Την 24ην Ιουνίου, την 21ην, 28ην και 30ήν Ιουλίου και την 12ην Αυγούστου προηλάσαμεν προς τα πέριξ του Κερεβέζ Ντερέ, αφ’ ου οι Άγγλοι προώθησαν τας γραμμάς των προς την Κριθιάν. Ο αντικειμενικός ημών σκοπός ήτο η κατάληψις του Ακτσί Μπαμπά, το οποίον ήτο εξαίρετος βάσις διά το τουρκικόν πυροβολικόν. Τούτο θα μας εξησφάλιζε την κλείδα προς την Κωνσταντινούπολιν και ολόκληρον τον Βόσπορον. Αλλ’ ο φραγμός κατά μήκος της χερσονήσου ήτο ανυπέρβλητος και ηναγκάσθημεν να περιορισθώμεν εις αγώνας κατατριβής. Ο αγών ήτο άνισος, επειδή οι Τούρκοι ηδύναντο να λαμβάνουν ενισχύσεις, ενώ αι συμμαχικαί εφεδρείαι έπρεπε ν’ αρκεσθούν εις τας δυνάμεις των, υφιστάμεναι συνεχώς απωλείας και πολεμούσαι μακράν της πατρίδος των. Πρέπει εν τούτοις να ομολογήσω ότι η επιμελητεία και η υγειονομική υπηρεσία ήσαν εξαίρετοι, καθώς και οι ναύται του ναυάρχου Μπουασανζέ, ο οποίος ήτο υποχρεωμένος ν’ αποβιβάζη τρόφιμα και πολεμεφόδια υπό ραγδαίαν βροχήν οβίδων.


Τι μάχαι και τι ήρωες! Οπλίται, αξιωματικοί, στρατηγοί, όλοι! Ο στρατηγός Μασνού και ο αρχηγός του επιτελείου του, ταγματάρχης Ρομιέ, εφονεύθησαν, ο στρατηγός Γκανεβάλ, ο συνταγματάρχης Βαντενμπέργκ και βραδύτερον ο στρατηγός Ζιροντόν ετραυματίσθησαν. Η σειρά μου ήλθε την 30ήν Ιουνίου. Οβίς με ανετίναξεν εις ύψος τριών μέτρων, εθρυμμάτισε τον δεξιόν μου βραχίονα και έθραυσεν αμφοτέρας τας κνήμας μου.

Περί τα μέσα του Αυγούστου, εις τον σερ Γιαν Χάμιλτων εστάλησαν ενισχύσεις 3 μεραρχίαι εκ του στρατού του Κίτσενερ. Ήσαν γενναίοι στρατιώται, αλλά νεαροί και όχι επαρκώς σκληραγωγημένοι. Η απόβασις υπήρξεν επιτυχής, αλλά το θερμόν κλίμα και αι ταλαιπωρίαι εις την ξένην εκείνην χώραν τούς κατέβαλον, δεν ηδυνήθησαν δε να συνεχίσουν την επίθεσίν των με την απαιτουμένην ταχύτητα. Οι Τούρκοι διαρκώς ελάμβανον ενισχύσεις και ανεχαίτιζαν τας αγγλικάς επιθέσεις. Μετά μεγάλων θυσιών εκρατήσαμεν τας θέσεις μας μέχρι του Δεκεμβρίου, οπότε το σχέδιον των Δαρδανελλίων εγκατελείφθη υπό των συμμάχων και εξεκενώσαμεν την χερσόνησον, ήρχισε δε η εκστρατεία της Θεσσαλονίκης.

Η ειρηνική χλόη φύεται επί του πεδίου των μαχών και άνθρωποι άλλοτε εχθροί είνε φίλοι πάλιν. Αλλά η ανάμνησις επιζή. Ο ηρωισμός δεν πρέπει να λησμονήται, διότι αποτελεί απόδειξιν του εθνικού χαρακτήρος του λαού, τοιαύται δε αναμνήσεις ουδόλως υπαγορεύουν νέας συρράξεις.


Το προσκύνημά μας εγένετο εις χώραν η οποία υπήρξεν εχθρός μας διαρκούντος του πολέμου, ουδέποτε όμως εμισήσαμεν τους Τούρκους. Τους εσεβόμεθα ως εξαιρέτους στρατιώτας, εθλίβημεν δε ότι η μοίρα ηθέλησε ν’ αγωνισθώμεν εις αντίθετα στρατόπεδα. Ήτο τελείως φυσικόν λοιπόν ότι, αφού κατεθέσαμεν στέφανον επί του μνημείου των στρατιωτών μας και των Βρεττανών συμπολεμιστών μας, επεσκέφθημεν το νεκροταφείον όπου κοιμώνται οι ανδρείοι εχθροί μας και απεδώσαμεν τον αυτόν φόρον ευλαβείας. Ο Άγγλος στρατιωτικός ακόλουθος ήτο μαζί μας.

Κατά την τελετήν εκείνην επανήλθεν εις την μνήμην μου εν των συγκινητικωτέρων επεισοδίων των τραγικών εκείνων ημερών. Εσπέραν τινά, κατά τους αγώνας του Ιουνίου, επληροφορήθην ότι Τούρκος λοχαγός και Γάλλος οπλίτης, αμφότεροι τραυματισθέντες, ευρέθησαν εντός οχυρώματος ο εις πλησίον του άλλου. Όταν ο οπλίτης μετεφέρθη εις το νοσοκομείον, είπεν ότι ώφειλε την ζωήν του εις τον εχθρόν του. Ο Γάλλος είχεν απολέση τους ατομικούς επιδέσμους του, αλλ’ ο λοχαγός, ο οποίος είχε δύο, έδωσε τον ένα εις αυτόν και ούτω τον εβοήθησεν όπως σταματήση την αιμορραγίαν. Αμέσως μετέβην εις το νοσοκομείον όπου μετεφέρθη ο Τούρκος αξιωματικός διά να τον ευχαριστήσω. Τον εύρον πνέοντα τα λοίσθια. Μου είπεν ότι η επίσκεψίς μου ήτο η τελευταία χαρά της ζωής του, διότι, όπως πολλοί των συμπατριωτών του, ηγάπα την Γαλλίαν. Εθλίβετο ότι το καθήκον του τον υπεχρέωσε να πολεμήση κατ’ αυτής, απέθνησκε δε με την ελπίδα ότι αι δύο χώραι θα εγίνοντο πάλιν φίλαι, όταν θα ετελείωνεν ο πόλεμος.


Δεν ελησμόνησα ότι, ενώ τα τουρκικά πυροβολεία τα τοποθετημένα επί της ασιατικής ακτής, εις απόστασιν 3.000 υαρδών περίπου από των γραμμών μας, συχνότατα εβομβάρδιζον τα σημεία της αποβάσεώς μας, ουδέποτε διηύθυνον τα πυρά των κατά των πλωτών νοσοκομείων των φερόντων την σημαίαν του ερυθρού σταυρού, την οποίαν σέβονται όλαι αι πολιτισμέναι χώραι.

Όλ’ αυτά ενεθυμούμην ενώ συνωμίλουν μετά του πρώην αρχηγού των ανδρείων εχθρών μας, του Γαζή Μουσταφά Κεμάλ, του διοικούντος τον στρατόν τον πολεμήσαντα εναντίον ημών εις τα Δαρδανέλλια. Δεν εκάμομεν λόγον περί του πολέμου. Ο Γαζής ωμίλησεν επί του παρόντος και του μέλλοντος της πατρίδος του, και επί της αξιοθρηνήτου θέσεως εκ της οποίας την έσωσεν.


Εμείναμεν μίαν ημέραν εν Κωνσταντινουπόλει, ένθα τίποτε δεν ενθυμίζει τας παλαιάς ημέρας. Αφ’ ότου το φέσι κατηργήθη, ο κόσμος ομοιάζει προς τους κατοίκους οιασδήποτε άλλης μεγαλοπόλεως της Ανατολής.

Αι οδοί της Κωνσταντινουπόλεως μάς ωδήγησαν από του ηρωικού παρελθόντος εις το ειρηνικόν παρόν — την εργασίαν και την ευημερίαν.

*Κείμενο του γάλλου στρατηγού Ανρί Γκουρώ (Henri Gouraud, –), που έφερε τον τίτλο «Εις την χερσόνησον της δόξης και του θανάτου» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα» την Κυριακή 26 Απριλίου 1931, με αφορμή τη συμπλήρωση 16 ετών από την απόβαση των Συμμαχικών στρατευμάτων στη χερσόνησο της Καλλίπολης, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.


Ο γάλλος στρατηγός Ανρί Γκουρώ

Ακριβώς πριν από 110 χρόνια, στις 9 Ιανουαρίου 1916, τα τελευταία Συμμαχικά στρατεύματα εγκατέλειψαν τις ακτές της χερσονήσου της Καλλίπολης, ολοκληρώνοντας μια επιχείρηση εκκένωσης που, παρά τις περί του αντιθέτου προβλέψεις, είχε εξελιχθεί ομαλά και με ελάχιστες απώλειες.

Η εκστρατεία των Συμμάχων στην Καλλίπολη —είχε ξεκινήσει ουσιαστικά στις 25 Απριλίου 1915 με την απόβαση των ανδρών της λεγόμενης Εκστρατευτικής Δύναμης Μεσογείου, αν και είχαν προηγηθεί ανεπιτυχείς ναυτικές επιθέσεις κατά των τουρκικών οχυρών θέσεων ήδη από το Φεβρουάριο του ίδιου έτους—, με άλλα λόγια το σχέδιο επιθέσεως κατά των Δαρδανελλίων, ήταν μια ιδέα που είχε γεννηθεί στην πραγματικότητα πριν από την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, σε συνομιλίες μεταξύ του βρετανού υπουργού Στρατιωτικών, Λόρδου Κίτσενερ, και του Πρώτου Λόρδου του Βρετανικού Ναυαρχείου, Ουίνστον Τσώρτσιλ.


Σύμφωνα με το βρετανικό επιχειρησιακό σχεδιασμό, εφόσον ο Βρετανικός Στόλος εξουδετέρωνε τις πεπαλαιωμένες επάκτιες τουρκικές πυροβολαρχίες και εισχωρούσε στη Θάλασσα του Μαρμαρά, η Ελλάδα, η Βουλγαρία, ενδεχομένως δε η Ρουμανία και η Ιταλία, θα έπαυαν να τηρούν στάση ουδετερότητας και θα συγκροτούσαν ένα βαλκανικό συνασπισμό κατά της Τουρκίας. Επιπροσθέτως, η διασφάλιση των Δαρδανελλίων και της Θάλασσας του Μαρμαρά θα επέτρεπε στα ρωσικά πλοία να περάσουν και πάλι από τη Μαύρη Θάλασσα στη Μεσόγειο, κι έτσι θα ήταν δυνατή η παράδοση πολεμικού υλικού στη Ρωσία αφενός και ρωσικών σιτηρών στους Συμμάχους της Δύσης αφετέρου.

Όμως, κατά την εφαρμογή του σχεδίου ανέκυψαν προβλήματα που οφείλονταν στην έλλειψη ικανοτήτων που επέδειξαν όλοι σχεδόν οι πολιτικοί ηγέτες και οι υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί διοικητές. Η πλέον τραγική παράμετρος της εκστρατείας των Συμμάχων στην Καλλίπολη υπήρξε το γεγονός ότι ο τρόπος με τον οποίο διεξήχθη η επιχείρηση υπήρξε αναντίστοιχος της γενναιότητας που επέδειξαν οι άνδρες που θυσιάστηκαν στο βωμό της.

Παρά τις τεράστιες ζημίες που προξένησε στον Τουρκικό Στρατό και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της Τουρκίας, η εκστρατεία στη χερσόνησο της Καλλίπολης είχε αναμφίβολα ολέθρια έκβαση για τους Συμμάχους: περίπου μισό εκατομμύριο άνδρες στάλθηκαν στα Δαρδανέλλια, κι από αυτούς οι μισοί περίπου συμπεριελήφθησαν στο μακρύ κατάλογο των απωλειών.

Οι τουρκικές απώλειες ήταν ελαφρώς μεγαλύτερες, λίγο περισσότερες από 250.000. Κατά τη διάρκεια μιας εκστρατείας που διεξήχθη –όπως αποδείχθηκε τελικά– επί ματαίω, περίπου 87.000 Τούρκοι, 25.000 Βρετανοί, σχεδόν 10.000 Γάλλοι, 7.300 Αυστραλοί, 2.400 Νεοζηλανδοί και 1.700 Ινδοί έχασαν τη ζωή τους.


Όσα συνέβησαν στην Καλλίπολη διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη μιας νέας εθνικής συνείδησης όχι μόνο στην Τουρκία αλλά και στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, όπου η εκστρατεία σφυρηλάτησε την έννοια της εθνικής ταυτότητας και απέκτησε φήμη που άντεξε στη δοκιμασία του χρόνου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η 25η Απριλίου, η ημέρα κατά την οποία έλαβαν χώρα οι αποβάσεις, εορτάζεται ως Ημέρα του Anzac (Australian and New Zealand Army Corps) και αποτελεί την πλέον λαμπρή επέτειο της Αυστραλίας.

Εν κατακλείδι, η Καλλίπολη έδωσε την εντύπωση μιας καλώς θεμελιωμένης στρατηγικής σύλληψης, που απέτυχε στην εφαρμογή της εξαιτίας της καταστρεπτικής ανικανότητας της στρατιωτικής ηγεσίας. Ο εσφαλμένος και ακατάλληλος τρόπος με τον οποίον άσκησαν τη διοίκηση οι στρατιωτικοί ηγήτορες των Συμμαχικών δυνάμεων δεν επέτρεψε στους άνδρες τους να επικρατήσουν των αντιπάλων τους, παρά τον ηρωισμό που αυτοί επέδειξαν παντού και πάντοτε.

Ειδήσεις Σήμερα: