Δημήτρης Παρτσαλίδης: Ο «οπορτουνιστής», ο «μικροαστός»

Στις 22 Ιουνίου 1980, πρωί Κυριακής, απεβίωσε συνεπεία καρδιακής προσβολής ο Δημήτρης (Μήτσος) Παρτσαλίδης, ηγετικό στέλεχος της Αριστεράς, με πρωταγωνιστικό ρόλο στην Εθνική Αντίσταση, στο ένοπλο κίνημα του ελληνικού λαού κατά των κατακτητών κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο ποντιακής καταγωγής (γεννημένος στην Τραπεζούντα) Παρτσαλίδης είχε διατελέσει πρώτος κομμουνιστής δήμαρχος της χώρας στην Καβάλα (1934), μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ, καθώς και γραμματέας του ΕΑΜ τους τελευταίους μήνες της Κατοχής.

Τον Παρτσαλίδη είχε αποχαιρετήσει μέσα από τις στήλες του «Βήματος» ο πολιτικά ομογάλακτος Σπύρος Λιναρδάτος (1923-2004), πρύτανης του πολιτικού ρεπορτάζ, συγγραφέας και μεταφραστής.

Ο Σπύρος Λιναρδάτος

Στο κείμενό του, που είχε δημοσιευτεί στο φύλλο της 24ης Ιουνίου 1980, ο διακεκριμένος κεφαλλονίτης δημοσιογράφος και εκλεκτός συνεργάτης του «Βήματος» (με ενεργό συμμετοχή στους αγώνες της Αριστεράς και στον πολιτικό βίο της χώρας εν γένει) έγραφε για τον Παρτσαλίδη τα ακόλουθα:

Ο Μήτσος Παρτσαλίδης, ένας από τους πιο γνωστούς «ιστορικούς» ηγέτες του κομμουνιστικού κινήματος στη χώρα μας, γενικός γραμματέας του ΕΑΜ τους τελευταίους μήνες της Κατοχής και του ομώνυμου «συνασπισμού κομμάτων» μετά την Απελευθέρωση, πέθανε προχθές Κυριακή το πρωί από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 75 χρόνων.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 24.6.1980, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Γεννημένος στην Τραπεζούντα του Πόντου, ο Μήτσος Παρτσαλίδης έρχεται στην Ελλάδα το 1924. Τελειώνει το γυμνάσιο στη Θεσσαλονίκη και δουλεύει για ένα διάστημα υπάλληλος της Υπηρεσίας Εποικισμού και αργότερα καπνεργάτης στην Καβάλα. Αμέσως με τον ερχομό του στην Ελλάδα παίρνει μέρος στο εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα. Το 1924 γίνεται μέλος της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και το 1925 του ΚΚΕ. Διακρίνεται γρήγορα στο ΚΚΕ για την αφοσίωση, τη δραστηριότητα και τις ικανότητές του. Το 1931 γίνεται μέλος της Κεντρικής Επιτροπής, το 1932 εκλέγεται βουλευτής του «Ενιαίου Μετώπου» και το 1934, μετά το 5ο Συνέδριο του κόμματος, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ. Την ίδια χρονιά, το 1934, εκλέγεται δήμαρχος της Καβάλας, όπου εκείνη την περίοδο οι καπνεργάτες έπαιζαν το βασικό ρόλο στους εργατικούς αγώνες. Είναι ένας από τους δύο πρώτους «κόκκινους δημάρχους» όπως τους έλεγαν τότε. (Ο άλλος ήταν ο Διονύσης Μενύχτας των Σερρών, που έχει πεθάνει πριν από αρκετά χρόνια.)

Στις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 —τις τελευταίες του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα— εκλέγεται ανάμεσα στους 15 βουλευτές του «Παλλαϊκού Μετώπου» (ΚΚΕ, Αγροτικοί κ.ά.). Με την κήρυξη της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936 κατορθώνει να ξεφύγει τη σύλληψη, κρύβεται και παίρνει μέρος στις προσπάθειες για την οργάνωση αντιδικτατορικού αγώνα. Θα τον συλλάβουν τελικά τα όργανα της δικτατορίας, την άνοιξη του 1938, μαζί με άλλα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ (Β. Νεφελούδη, Στ. Σκλάβαινα κ.ά.), και θα τον κλείσουν στις φυλακές της Κέρκυρας, στα απομονωτήρια, που ο Μανιαδάκης τα προόριζε για να τσακίσει την ηγεσία του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα. (Εκεί πέθανε από τα βασανιστήρια ο γραμματέας της ΟΚΝΕ Χρήστος Μαλτέζος, ενώ μερικά άλλα ηγετικά στελέχη «έσπασαν» και έκαναν «δηλώσεις μετανοίας».) Με την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου χαλαρώνει το καθεστώς της απομόνωσης, αλλά, με την κατάρρευση, όσοι δεν κατορθώνουν να αποδράσουν παραδίδονται από τα όργανα της βασιλομεταξικής δικτατορίας στους ξένους εισβολείς.

Ο Παρτσαλίδης μεταφέρεται σε διάφορα στρατόπεδα των κατακτητών και τελικά, την άνοιξη του 1944, κατορθώνει, με άλλους τρεις συγκρατουμένους του κομμουνιστές, να αποδράσει από το Χαϊδάρι. Φεύγει αμέσως για τις απελευθερωμένες από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ περιοχές, όπου ξαναπαίρνει τη θέση του στο Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ και γίνεται γραμματέας του ΕΑΜ. Με την τελευταία του αυτή ιδιότητα θα πάρει μέρος στις διαπραγματεύσεις με τους Άγγλους και την κυβέρνηση της Αθήνας για τον τερματισμό της σύγκρουσης του Δεκέμβρη και το Φεβρουάριο του 1945 στη διάσκεψη της Βάρκιζας που κατέληξε στην υπογραφή της ομώνυμης συμφωνίας. (Ο Παρτσαλίδης θα εκθέσει αργότερα τις επιφυλάξεις και τις αντιρρήσεις του για ορισμένα σημεία της συμφωνίας.)

Ο Παρτσαλίδης, στις αρχές του 1946, επισκέπτεται τη Μόσχα ως μέλος αντιπροσωπείας του ΕΑΜ. Από τότε έχει αντιρρήσεις για την προαποφασισμένη από τον Ν. Ζαχαριάδη αποχή από τις εκλογές και προετοιμασία για νέα ένοπλη αναμέτρηση. Ο Παρτσαλίδης υποστηρίζει ότι, παρά την αχαλίνωτη τρομοκρατία των παρακρατικών της Δεξιάς και των κρατικών οργάνων, η Αριστερά πρέπει να πάρει μέρος στις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946, για να εξαντλήσει όλες τις δυνατότητες αποτροπής ενός νέου εμφυλίου πολέμου. Αλλά, όπως και άλλοτε στο παρελθόν και αργότερα, πειθαρχεί στην απόφαση της πλειοψηφίας του Π.Γ. του ΚΚΕ. Έτσι, όταν στα τέλη του 1947 δραπετεύει από την Ικαρία, όπου είχε εξοριστεί μαζί με χιλιάδες άλλους αριστερούς, καταφεύγει πάλι στα βουνά, στις περιοχές που ελέγχουν οι αντάρτες του «Δημοκρατικού Στρατού». Τον Απρίλη του 1949 διορίζεται πρόεδρος της «Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης». Στη θέση αυτή θα μείνει ως την ήττα του «Δημοκρατικού Στρατού» και την αποχώρηση των δυνάμεών του από την Ελλάδα.

Στην υποχρεωτική υπερορία (σ.σ. εξορία εκτός των ορίων της χώρας, του κράτους) ξεσπά αμέσως η κρίση, αποτέλεσμα της ήττας, στην ηγεσία του ΚΚΕ. Μετά τον Μάρκο Βαφειάδη, και ο Μήτσος Παρτσαλίδης επικρίνει το γενικό γραμματέα του κόμματος Ν. Ζαχαριάδη για σειρά λαθών και κακών εκτιμήσεων. Το αλάθητο του Ζαχαριάδη έχει σοβαρά κλονιστεί ακόμα και στις γραμμές του ΚΚΕ μετά τη συντριβή του «Δημοκρατικού Στρατού» και του αριστερού κινήματος στην Ελλάδα. Αλλά δεν έχει κλονιστεί ακόμα στους κομμουνιστές το κύρος και η αίγλη της Σοβιετικής Ένωσης και της ηγεσίας της. Έτσι, ακόμα και οι διαφωνούντες (Βαφειάδης, Παρτσαλίδης, Καραγιώργης) κριτικάρουν τον Ζαχαριάδη από φιλοσοβιετικές θέσεις και φτάνουν να τον κατηγορούν και ως εθνικιστή. Αλλά ο γενικός γραμματέας έχει ακόμα την εύνοια του Στάλιν και του Κ.Κ. της Σοβιετικής Ένωσης, ελέγχει εξάλλου και τον μηχανισμό του κόμματος στο εξωτερικό και τα υπολείμματα των παράνομων οργανώσεων στην Ελλάδα. Έτσι, κατορθώνει να ξεκαθαρίσει σχετικά εύκολα τους εσωκομματικούς του αντιπάλους.

Ο Παρτσαλίδης, που έχει κύρος ανάμεσα στα στελέχη για την ευθυκρισία, την αυτοθυσία, το ήθος και την ανιδιοτέλειά του, είναι δύσκολο να χαρακτηριστεί χαφιές και όργανο των ιμπεριαλιστών. Χαρακτηρίζεται πάντως «οπορτουνιστής» και «μικροαστός», καθαιρείται από την Κεντρική Επιτροπή και το 1952 διαγράφεται και από το κόμμα. Αλλά το 1956 ο Ζαχαριάδης χάνει την εύνοια της νέας μετασταλινικής ηγεσίας του ΚΚΣΕ και παρασύρεται από το κύμα της «αποσταλινοποίησης» όλων των εξαρτημένων ηγεσιών των μη αυτόνομων Κ.Κ. (Αντίθετα, αυτόνομα αποδείχθηκαν το ιταλικό, το γιουγκοσλαβικό κ.ά.) Στην 6η Ολομέλεια του ΚΚΕ, που οργάνωσε στο εξωτερικό η νέα χρουτσωφική ηγεσία του Κ.Κ. της Σοβιετικής Ένωσης, με τη βοήθεια ηγετών άλλων σοσιαλιστικών χωρών, όπως ο Ρουμάνος Ντεζ, ο Ζαχαριάδης καθαιρείται. Ο Παρτσαλίδης αποκαθίσταται στην Κεντρική Επιτροπή. Και το 1957, στην 7η Ολομέλεια, εκλέγεται πάλι στο Πολιτικό Γραφείο. Το πρώτο διάστημα η νέα ηγεσία του ΚΚΕ είναι ενωμένη στον αγώνα κατά των «δεξιών» και «αριστερών» παρεκκλίσεων, και για να εδραιώσει τη θέση της χρησιμοποιεί, έστω και πιο ήπια, μερικές από τις «ζαχαριαδικές» μεθόδους. Αλλά γρήγορα θα ξεσπάσει νέα εσωκομματική πάλη. Ο Δ. Παρτσαλίδης και ο Π. Δημητρίου, που έχουν εκλεγεί μαζί με τον Κολιγιάννη, μετά το 8ο Συνέδριο του ΚΚΕ —που και αυτό έγινε, το 1961 τον Αύγουστο, στο εξωτερικό—, μέλη της γραμματείας του Π.Γ. του ΚΚΕ, θα καθαιρέσουν τον Βαφειάδη και τους φίλους του. Αλλά, ιδιαίτερα από το 1963 και κατόπιν, που οξύνεται η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, θα διαφωνήσουν μεταξύ τους σε βασικά θέματα, όπως η τακτική απέναντι στο Κέντρο και τον Γ. Παπανδρέου, η προσπάθεια της πλειοψηφίας του Πολιτικού Γραφείου (Κολιγιάννη) για πλήρη έλεγχο από το εξωτερικό και κομμουνιστικοποίηση της ΕΔΑ κ.ά.

Η σύγκρουση αυτή θα οδηγήσει, ύστερα και από σοβιετικές παρεμβάσεις υπέρ Κολιγιάννη, στη διάσπαση του 1968. Αυτή τη φορά ο Μήτσος Παρτσαλίδης, ο πειθαρχικός, δεν θα πειθαρχήσει και υπολογίζει στις απόψεις και την υποστήριξη των στελεχών και μελών της Κ.Ε. που βρίσκονται στην Ελλάδα, στην παρανομία όμως τώρα ή στα στρατόπεδα εξορίας και τις φυλακές, αφού είχε ήδη γίνει και επικρατήσει το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. Μαζί με δύο άλλα μέλη του Πολιτικού Γραφείου και αρκετά της Κ.Ε. θα ιδρύσουν την «Ενωτική Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ». Τελικά θα προσχωρήσουν στο ΚΚΕ εσ., που θα ιδρύσουν κομμουνιστές πρώην ηγέτες της ΕΔΑ στη Δ. Ευρώπη.

Το 1971 ο Παρτσαλίδης συλλαμβάνεται από όργανα της δικτατορίας στην Αθήνα, όπου έχει έλθει κρυφά με άλλα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ εσ., από το 1969. Καταδικάζεται από στρατοδικείο το Γενάρη του 1973, αποφυλακίζεται το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου με τη «φιλελευθεροποίηση» του Παπαδόπουλου, για να συλληφθεί και πάλι μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.

«ΤΑ ΝΕΑ», 24.6.1980, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και υποψήφιος βουλευτής μετά τη μεταπολίτευση, ο Μήτσος Παρτσαλίδης συνεχίζει, παρά τα χρόνια του, την πολιτική του δραστηριότητα ως το μοιραίο τέλος. Ιδιαίτερα αφιερώνει προσπάθειες στην αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και γράφει το βιβλίο «Διπλή αποκατάσταση της Αντίστασης». Σεμνός πάντα, «ο μπάρμπα-Μήτσος», χωρίς οίηση, είναι πρόθυμος να παραχωρήσει το προβάδισμα στους νεώτερους. Ευγενικός και με απροσποίητη καλωσύνη και ανθρωπιά, με κάποια δυσκολία στην έκφραση, αλλά με λογική χωρίς ρητορισμούς και με ειλικρίνεια, ακούραστος και κεφάτος, είναι από τους ανθρώπους με έντονη προσωπικότητα, που δύσκολα μπορεί να ξεχαστούν.

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου προέρχεται από τον «Ταχυδρόμο» της 1ης Ιουλίου 1976. Στο άκρο δεξιά εικονίζεται, μεταξύ άλλων, ο Μήτσος Παρτσαλίδης, την εποχή της Βάρκιζας.