Κωνσταντίνος Τσάτσος: Από τον Πλάτωνα, στα κουαρτέτα του Μπετόβεν

Στις 19 Ιουνίου 1975, ημέρα Πέμπτη, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος εξελέγη από τη Βουλή Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, με 210 ψήφους επί 295 παρόντων βουλευτών (65 ψήφοι δόθηκαν στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και 20 ψηφοδέλτια βρέθηκαν λευκά). Διετέλεσε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας έως το Μάιο του 1980.

Ο ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Τσάτσος (1899-1987) υπήρξε διαπρεπής νομικός, φιλόσοφος, συγγραφέας και πολιτικός ανήρ.

Ως κορυφαίος διανοούμενος και υπέρμαχος της ευρωπαϊκής ιδέας, ο Τσάτσος συνέγραψε πλήθος επιστημονικών πραγματειών, νομικών και φιλοσοφικών συγγραμμάτων, καθώς και λογοτεχνικών έργων.

Το 1986, αρθρογραφώντας σε σοβαρή καθημερινή εφημερίδα, ο Αθανάσιος Κανελλόπουλος (1923-1994), γνωστός πολιτικός εκείνης της περιόδου και επιφανές στέλεχος της ΝΔ, είχε αμφισβητήσει την αξία του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού στο σύνολό του και είχε ισχυριστεί ότι «με εξαίρεση το έργο του Κωνσταντίνου Τσάτσου, η λογοτεχνία, το θέατρο, η μουσική, η τέχνη γενικά δεν έχουν να δείξουν μεγάλα έργα, αντιπροσωπευτικά της ιστορίας μας και του παλαιότερου πολιτισμού μας».

Ο Αθανάσιος Κανελλόπουλος

Η άποψη αυτή του Αθανασίου Κανελλόπουλου, ενός κατά γενική ομολογία ευφυούς και καλλιεργημένου ανδρός, είχε ωθήσει τον Γιώργο Πηλιχό (1929-2003), διακεκριμένο καλλιτεχνικό συντάκτη των «Νέων», στην πραγματοποίηση μιας έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, ο Πηλιχός είχε ζητήσει από εξέχουσες προσωπικότητες των επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών να τοποθετηθούν επί του θέματος. Τα ερωτήματα που είχαν τεθεί από πλευράς του προς απάντηση επικεντρώνονταν αφενός στο εάν ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός είχε όντως να παρουσιάσει μεγάλα έργα (τέτοια που να αποτυπώνουν τους αγώνες και τα οράματα του λαού, καθώς και τις πολιτισμικές αξίες του παρελθόντος) και αφετέρου στη βασιμότητα των επιχειρημάτων του Κανελλόπουλου για τη μοναδικότητα του Τσάτσου και την ανυπαρξία μεγάλων ποιητικών έργων, ανάλογων με τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού.

Μεταξύ εκείνων που είχαν ανταποκριθεί στο αίτημα του Πηλιχού για συμμετοχή στην έρευνα ήταν ο φιλόλογος και θεατρικός κριτικός Κώστας Γεωργουσόπουλος (1937-2024). Η άποψή του είχε δημοσιευτεί στο φύλλο των «Νέων» της 30ής Απριλίου 1986, Μεγάλης Τετάρτης.

Ο Πηλιχός είχε θέσει στον Γεωργουσόπουλο το ακόλουθο, μεταξύ άλλων, ερώτημα:

— Και για να τελειώνουμε από κει που αρχίσαμε, δηλαδή από την αφορμή που προκάλεσε όλη αυτή τη συζήτηση για το αν έχουμε ή δεν έχουμε μεγάλο σύγχρονο πολιτισμό. Υποστηρίχτηκε, με αφορμή το τελευταίο έργο του Κωνσταντίνου Τσάτσου «Η ζωή σε απόσταση», πως ο δημιουργός του είναι ίσως ο μοναδικός Έλλην που συγκέρασε μέσα του οργανικά τον ελληνικό και το χριστιανικό λόγο, καθώς «καταφάσκει στη ζωή ως αγαθό», άσχετα από την επίγεια διάρκειά της, και «τη νιώθει ως τελετουργία». Σας ρωτώ λοιπόν σαν άνθρωπο που πέρασε κάποτε από το φιλοσοφικό εργαστήρι του Πανεπιστημίου της Αθήνας και σαν φιλόλογο καταξιωμένο, αλλά και σαν αναγνώστη φανατικό, όπως ξέρω ότι είσθε, έργων ποιητικού και φιλοσοφικού στοχασμού: συμμερίζεστε κι ως ποιον βαθμό αυτήν την τοποθέτηση του Κωνσταντίνου Τσάτσου στο βάθρο του «μοναδικού Έλληνος κ.λπ.»;

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

Ο αείμνηστος Γεωργουσόπουλος είχε απαντήσει ως εξής:

— Μόλο που άλλοι πιο ειδικοί από μένα δικαιούνται να κρίνουν τέτοιου είδους «προβλήματα», δεν θ’ αποφύγω την πρόκληση να κλείσουμε αυτή τη συζήτηση με μια από μέρους μου αναφορά στο θέμα που ανέκυψε με την εμπλοκή του τελευταίου έργου του σεβαστού Κωνσταντίνου Τσάτσου. Είμαι βέβαιος πως ο σοφός αυτός γέροντας θα ήθελε να κρυφτεί όταν θα διάβαζε πως διασώθηκε μόνον αυτός (ο έξοχος δοκιμιογράφος συνομιλητής του Σεφέρη, κριτικός του Παλαμά και του Κάλβου) μετά τον Σολωμό στοχαστής. Και νομίζω πως θα αναπήδησε από την πολυθρόνα του από έκπληξη που βρέθηκε άνθρωπος να τον ανακηρύξει αντιπροσωπευτική σύνθεση ελληνικού και χριστιανικού λόγου.

«ΤΑ ΝΕΑ», 30.4.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Για όσους γνωρίζουν αλφάβητο ο Τσάτσος διαθέτει την ανοχή των φιλοσόφων και την ευσέβεια των Ρωμιών, αλλά δεν έχει σχέση με καμιά θρησκεία· είναι ο άνθρωπος ένας αγνωστικιστής, ένας πούρος Καντιανός. Εξάλλου, δεν έχει σε καμιά εκτίμηση ούτε τη βυζαντινή μουσική (θα έλεγα την απεχθάνεται) ούτε την αγιογραφία. Πολύ λίγο λοιπόν συγκέρασε. Θαυμάζει τη μουσική που πηγάζει από το καλά συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο του Μπαχ, τη μουσική του στίχου του Φάουστ και την προοπτική του Μιχαήλ Αγγέλου. Από τον Πλάτωνα πηδά στα κουαρτέτα του Μπετόβεν.

«ΤΑ ΝΕΑ», 30.4.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το περίφημο δίλημμα της Φραγκογιαννούς στο τέλος της «Φόνισσας» του Παπαδιαμάντη, τη μεταξύ θείας και ανθρωπίνης δικαιοσύνης «ύπαρξη», αυτό συγκερνά τον ελληνικό με το χριστιανικό λόγο. Δηλαδή την πορεία προς τα έσω, πορεία που αγνόησαν οι δανειολήπτες της δύσης, οι δανειοσυντήρητοι των ιδεών και οι αναίσθητοι στους κραδασμούς του λαού. Αυτούς τους κραδασμούς τούς κατέγραψαν οι πνευματικοί μας σεισμογράφοι και θα τους αποκρυπτογραφήσουμε όταν ελευθερωθούμε.