Σπύρος Ιακωβίδης: Η άφατη γοητεία της έρευνας

«Ἡ ἀνασκαφὴ εἶναι ἐξ ὁρισμοῦ πράξη καταστροφῆς. Δὲν εἶναι σὰν τὸ πείραμα ποὺ μπορεῖς νὰ τὸ ἐπαναλάβεις, κατὰ βούληση, ἀμέτρητες φορές». Μὲ τὴν συμπυκνωμένης ἐμπειρίας τούτη φράση μᾶς εἰσήγαγε, θυμᾶμαι, ὁ καθηγητὴς Σπύρος Ἰακωβίδης, δευτεροετεῖς φοιτητὲς ἐμεῖς τὸ 1972, στὴν ἀνασκαφικὴ πρακτική, πρὶν ἀκόμη ἀξιωθοῦμε τὴν ὅποια ἐπαφὴ μὲ τὸ φθεγγόμενο (σ.σ. αυτό που μιλά, που εξιστορεί) χῶμα, μὲ τὰ μυστικὰ του ὑλοποιημένου χρόνου, τὶς διαστρωματώσεις του, τὴν ἔννοια του context, τῆς ἀνασκαφικῆς συνάφειας ἑλληνιστί, τὶς ἀναγνώσεις συγχρονίας καὶ διαχρονίας. Τὴν ἀξιωματικὴ βαρύτητα τῆς παραπάνω φράσης θὰ τὴν κατανοούσαμε προϊόντος του χρόνου ὅλο καὶ καλύτερα ἐπὶ τοῦ ἀνασκαφικοῦ πεδίου, ἰδίως ὅταν τύχαινε νὰ ἐπωμιζόμαστε πιὰ ἐμεῖς τὴν εὐθύνη τῶν ἐργασιῶν, καὶ νὰ εἶναι ἡ ἀποκαλυπτόμενη εἰκόνα ἐξαιρετικὰ περίπλοκη. Δὲν παραλείπω νὰ μεταδίδω, μὲ τὴ σειρά μου, τὰ λόγια του καθηγητῆ Ἰακωβίδη στοὺς νεαροὺς συνεργάτες μου καὶ φοιτητὲς σὲ ἀνασκαφὲς ὅπως αὐτἠ, λόγου χάρη, στὸ Κουκονήσι Λήμνου, τὸν προϊστορικὸ οἰκισμὸ μὲ τὶς ἐπάλληλες οἰκιστικὲς φάσεις, προσθέτοντας μέσα ἀπὸ τὴ δική μου, πολυετὴ πλέον, ἐμπειρία καὶ παρεμφερεῖς ἀπόψεις. Ὅτι ὑπάρχουν δηλαδὴ πολλοὶ τρόποι νὰ ἀνασκάψεις, δὲν ὑπάρχει ὄμως ἕνας ἀδιαμφισβήτητα ὀρθός, καὶ ὅτι ἡ προεπιλεγόμενη κάθε φορὰ ἀνασκαφικὴ μέθοδος ἀποτελεῖ καὶ τὸ πρῶτο, καθοριστικὸ βῆμα ἐρμηνευτικῆς προσέγγισης.

Ο Iακωβίδης το Φεβρουάριο του 1953 (πηγή: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία)

Πεπεισμένος ὁ καθηγητὴς Ἰακωβίδης γιὰ τὴν ἀναγκαιότητα μιᾶς κατὰ τὸ δυνατὸν πρωιμότερης ἀνασκαφικῆς ἐμπειρίας τῶν ἐπίδοξων ἀρχαιολόγων, ἐμπειρίας που ὁδηγεῖ ἐκ τῶν πραγμάτων σὲ κριτικὴ στάση ἀπέναντι στὴν ἀρχαιολογικὴ γνώση καὶ προβληματική, ἔδωσε σὲ ὅλους ἀνεξαιρέτως τους φοιτητές —τὸ τονίζω— ἴσες εὐκαιρίες γιὰ συμμετοχὴ σὲ ἀνασκαφὲς ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα. Δικὴ του ἡ πρωτοβουλία, δικές του οἱ ἐπαφὲς μὲ τοὺς ἀρχαιολόγους τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας καὶ τῶν ξένων Ἀρχαιολογικῶν Σχολῶν. Πρωτόγνωρη ἡ ἰσοδίκαιη αὐτὴ χειρονομία του γιὰ τὰ μέχρι τότε πανεπιστημιακά δεδομένα, ποὺ ὡς ἔκφραση ἀκαδημαϊκῆς δημοκρατικότητας προσλάμβανε γιὰ μᾶς τοὺς ἀνήσυχους λόγω ἰδιαίτερων πολιτικῶν συγκυριῶν φοιτητὲς καὶ τὸν χαρακτἠρα εὐεργετικοῦ ἀντίβαρου. Ἔτσι, χάρη στὸν καθηγητὴ Ἰακωβίδη, πήραμε πολὺ νωρὶς τὸ ἀνασκαφικὸ βάπτισμα. Γίναμε —ἢ τουλάχιστον εἴχαμε τὴν αἴσθηση ὅτι γινόμασταν— ἀρχαιολόγοι. Ἡ εὐθύνη μπροστὰ στὸ δυσθεώρητο γιὰ μᾶς τοὺς νεόκοπους τότε ἀρχαιολογικὸ ἀντικείμενο προκαλοῦσε ἐνθουσιώδη ἱκανοποίηση καὶ κινητήρια αὐτοπεποίθηση. Γιατί, ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἀνασκαφικὴ ἐμπειρία αὐτὴ καθεαυτἠν, μᾶς ἔδωσε ὁ καθηγητὴς Ἰακωβίδης καὶ ἐνδοπανεπιστημιακὸ βῆμα γιὰ τὴν ἔκθεση τῶν ἀνασκαφικῶν ἀποτελεσμάτων, που ἡ γραπτὴ μορφή τους ἐν εἴδει πρακτικῶν μᾶς ἔφερνε ἀντιμέτωπους μὲ τὴ δεοντολογία τῆς δημοσίευσης. Πλἀι στὸν καθηγητὴ Ἰακωβίδη αἰσθανθήκαμε ἐπιπλέον τὴν ἄφατη γοητεία τῆς ἔρευνας στὸ πλαίσιο τῶν σεμιναριακῶν μαθημάτων του (1972-1974) περὶ Γραμμικῆς Β καὶ περὶ τῶν αἰνιγματικῶν τεκτονικῶν σημείων (mason’s marks) τῆς μινωικῆς ἀρχιτεκτονικῆς: γόνιμες συζητήσεις, ἄσκηση ἀρχαιολογικῆς ὀξυδέρκειας, ἀφομοίωση τῆς τεράστιας βιβλιογραφίας καὶ συχνὰ πρωτότυπες ἀναζητήσεις ποὺ ἀποτυπώνονταν ἐν μέρει καὶ στὰ πρωτόλεια γραπτὰ πονήματά μας, τὰ ὁποία διόρθωνε ἐκεῖνος τάχιστα, μὲ εὐθυκρισία, αὐστηρὸ μάτι, ἀλλὰ συνάμα καὶ μὲ λόγο ἐνθαρρυντικό. Πολλὲς ἀπὸ τὶς πανεπιστημιακὲς ἐργασίες μας παρουσιάζονταν μέσα στὶς αἴθουσες μὲ σκοπὸ νὰ διευρυνθεῖ τὸ μαθησιακό μας πεδίο, ἀλλὰ καὶ νὰ προκληθοῦν σχόλια, κυρίως ὡς πρὸς τὴν μεθοδολογικὴ προσέγγιση τού ὑπὸ ἐξέταση κάθε φορὰ θέματος. Στὸ πλαίσιο τῶν σεμιναρίων αὐτῶν ἧλθα, θυμᾶμαι, γιὰ πρώτη φορὰ δραστικὰ ἀντιμέτωπος μὲ τὸν Διόνυσο, τὸν Di-wo-nu-so τῶν πινακίδων τῆς Γραμμικῆς Β, ὁ ὁποῖος ἔμελλε νὰ στίξει ἔκτοτε τὰ ἐπιστημονικά μου ἐνδιαφέροντα.

Δὲν εἶναι καθόλου τυχαίο, λοιπόν, ὅτι ἀπὸ τὶς φουρνιὲς ποὺ πέρασαν ἀπὸ τὰ χέρια του καθηγητῆ Ἰακωβίδη, ὅσα χρόνια ἐθήτευσε στὸ Καποδιστριακό, οἱ περισσότεροι «καταταγήκαμε» ἐνθουσιωδῶς στὴν προϊστορικὴ ἀρχαιολογία, καὶ δὴ στὴν μινωικὴ καὶ μυκηναϊκή. Οἱ παραδόσεις του, εἰδικότερα, γιὰ τὶς μυκηναϊκὲς ἀκροπόλεις, ποὺ μᾶς ἐντυπωσίαζαν μὲ τὴ σαφήνεια, τὴν ἐπαγωγικὴ δυναμικὴ καὶ τὴν ἄψογη τεκμηρίωσή τους μέσα ἀπὸ πληθώρα διαφανειῶν καὶ σχεδίων, ἔγραφαν ἐντός μας μὲ τρόπο, θὰ ἔλεγα, κυκλώπειο. Παράλληλα, ταγμένοι πλέον τῆς Ἀρχαιολογίας, ἀναζητούσαμε καὶ μόνοι μας πρόσθετη μυκηναϊκὴ γνώση, ἀλλὰ καὶ μπούσουλα καὶ πρότυπο γραφῆς ἀφενὸς στὴ διδακτορικὴ διατριβή του Ἡ μυκηναϊκὴ ἀκρόπολις τῶν Αθηνῶν (1962), ἀφετέρου στὴν Περατή (1969-1970), τὸ πρόσφατο τότε τρίτομο ἔργο του γιὰ τὸ ΥΕ ΙΙΙΓ νεκροταφεῖο στὴν ὁμώνυμη τοποθεσία τῆς ἀνατολικῆς Ἀττικῆς, ἔργο ποὺ ἀποτελεῖ ἔως σήμερα τὸ ἀδιαμφισβήτητο διεθνῶς πεδίο ἀναφορᾶς γιὰ τὸν 12ο αἰῶνα π.Χ., τὴν καταληκτήρια δηλαδὴ φάση του μυκηναϊκοῦ κόσμου. Κυκλοφορούσε, θυμᾶμαι, εὐρέως ἡ φήμη, που ἔφθανε μέχρι τὸ ἀρχαιολογικὸ σπουδαστήριο στὴ Σόλωνος, ὅτι ὁ Ἰακωβίδης, ἐκτὸς ἀπὸ ἱκανότατος ἀνασκαφέας, εἶναι καὶ γρήγορος, ἀποτελεσματικὸς ὅσο καὶ ὑποδειγματικὸς στὶς δημοσιεύσεις τῶν ἀνασκαφῶν του, μὴν ἀφήνοντας ἐκκρεμότητες καὶ ἀνοιχτοὺς λογαριασμούς. Φήμη ποὺ δικαιώθηκε καὶ στὰ κατοπινὰ χρόνια μὲ τὸ τρίτομο ἔργο του γιὰ τὴν ἀκρόπολη του Γλᾶ, καὶ τώρα μὲ τὸ ἐν ἐξελίξει πρόγραμμα Μυκηνῶν. Γιατί, ἂν ἡ ἀνασκαφὴ εἶναι ἐξ ὁρισμοῦ πράξη καταστροφῆς, ὅπως μᾶς ἔλεγε ὁ καθηγητὴς Ἰακωβίδης, ἡ ἐν εὐθέτω χρόνω ὑποδειγματικὴ δημοσίευσή της εἶναι, πιστεύω, μαζὶ μὲ τὴ συντήρηση καὶ ἀναστήλωση, τὸ πιὸ ἰσχυρό μας ἴσως ἄλλοθι γιὰ τὴ συνέχιση τής ἐπὶ του πεδίου ἔρευνας.

Γιὰ ὅλα αὐτὰ που ἄμεσα ἢ ἔμμεσα μᾶς δίδαξε τὸν εὐγνωμονοῦμε ὅσοι εὐτυχήσαμε νὰ μαθητεύσουμε κοντά του. Στάθηκε δάσκαλος γιὰ μᾶς πολὺ περισσότερο ἀπὸ ὅσο συνειδητοποιούσε ἴσως ὁ ἴδιος ἐκεῖνο τὸν καιρό. Καὶ λέω «δάσκαλος», μὲ ὅλη τὴ σημασιολογικὴ μεστότητα τῆς λέξης, μιᾶς λέξης ποὺ ἡ γραπτὴ παράδοσή της  —νὰ θυμίσω— ἀνάγεται στὴ μυκηναϊκὴ ἐποχή, καὶ πιὸ συγκεκριμένα σὲ πινακίδες Γραμμικῆς Β ἀπὸ τὰ ἀνακτορικὰ ἀρχεῖα τῆς ἀχαιοκρατούμενης Κνωσοῦ.

Τα ανωτέρω συνιστούν ένα απόσπασμα από την ομιλία που είχε εκφωνήσει ο καταξιωμένος αρχαιολόγος Χρήστος Μπουλώτης στην παρουσίαση του βιβλίου (τόμου γραμμένου στα αγγλικά) του ακαδημαϊκού Σπύρου Ιακωβίδη Gla and the Kopais in the 13th century B.C. από την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. Στην εν λόγω εκδήλωση-δημόσια συνεδρία, που είχε πραγματοποιηθεί στο μέγαρο της Εταιρείας στις 27 Μαρτίου 2002, ο Μπουλώτης είχε προσκληθεί ως μαθητής και συνεργάτης του Ιακωβίδη. Η ομιλία του είχε τον τίτλο «Στον Γλα διά σκαπάνης και γραφίδος Ιακωβίδη, ή ο πανεπιστημιακός δάσκαλος και συνεργάτης».

Ο Χρήστος Μπουλώτης, γεννημένος στη Μύρινα της Λήμνου το 1952, εργάστηκε ως αρχαιολόγος-ερευνητής στην Ακαδημία Αθηνών και ασχολήθηκε συστηματικά με την παιδική λογοτεχνία (πολυγραφότατος συγγραφέας παιδικών βιβλίων).

Ο Χρήστος Μπουλώτης

Ο αρχαιολόγος και ακαδημαϊκός Σπύρος Ιακωβίδης, ειδήμων επί ζητημάτων μυκηναϊκής αρχαιολογίας, απεβίωσε, πλήρης ημερών, στις 16 Ιουνίου 2013.

Κορυφαίο επίτευγμα του Ιακωβίδη, ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα στην έρευνα του μυκηναϊκού κόσμου χάρη στην επιμονή του και την αφοσίωσή του στο έργο του, υπήρξε η ουσιαστική προώθηση της επιστημονικής έρευνας αναφορικά με τις μυκηναϊκές ακροπόλεις.

Πηγή: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

Γεννημένος στην Αθήνα το 1922, ο Ιακωβίδης φοίτησε στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Αθηνών (απόφοιτος της τάξης του 1940).

Ακολούθως σπούδασε Αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (κατέστη πτυχιούχος το 1946 και κάτοχος διδακτορικού τίτλου το 1962).

Πηγή: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

Εργάστηκε ως επιμελητής αρχαιοτήτων (1952-1954) και πραγματοποίησε ανασκαφικές έρευνες στις Μυκήνες, στην Ακρόπολη των Αθηνών, στην Ελευσίνα, στην Περατή (νεκροταφείο στην περιοχή του Πόρτο Ράφτη), στην Πύλο, στον Γλα (μυκηναϊκή ακρόπολη στην περιοχή της Κωπαΐδας, στη Βοιωτία), στη Θήρα κ.α.

Ο Ιακωβίδης δίδαξε Αρχαιολογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών (1970-1974), Μάρμπουργκ (1976-1977), Χαϊδελβέργης (1977) και Πενσυλβάνια (1979-1991).

Πηγή: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

Στο συγγραφικό έργο του συγκαταλέγονται αυτοτελείς μονογραφίες, συλλογικά δημοσιεύματα, πληθώρα επιστημονικών άρθρων, βιβλιοκρισίες κ.λπ.

Μεγάλος υπήρξε ο αριθμός των διαλέξεων που έδωσε ο Ιακωβίδης στην Ελλάδα και σε άλλα κράτη.

Ο διαπρεπής αρχαιολόγος υπήρξε μέλος πολλών επιστημονικών ιδρυμάτων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (μεταξύ άλλων, της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, της Βρετανικής Σχολής Αθηνών και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου).

Πηγή: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία

Διετέλεσε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών (2004) και τακτικό μέλος αυτής από το 1991 έως το θάνατό του.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Ιακωβίδης είχε προσφέρει εθελοντικά τις υπηρεσίες του, ως πρωτοετής φοιτητής, στο σπουδαίο έργο της απόκρυψης των αρχαίων θησαυρών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Ιακωβίδης, που είχε νυμφευτεί τη συγγραφέα Αθηνά Κακούρη, τιμήθηκε με το Μετάλλιο Εθνικής Αντίστασης (επί Κατοχής είχε καταταγεί στις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα) και με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Σπύρος Ιακωβίδης επί το έργον στον Γλα (πηγή: «Σπύρος Ευστ. Ιακωβίδης – Βίος και έργο 1922-2013», Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ. 297, Αθήνα, 2014).