Ροζέ Μιλλιέξ: Ένα αμυδρό φως ελπίδας

Πριν από είκοσι ακριβώς χρόνια, στις 7 Ιουλίου 2006, έφυγε από τη ζωή ο γάλλος λόγιος και συγγραφέας Ροζέ Μιλλιέξ (Roger Milliex), θερμός φιλέλληνας, ένας από τους ξένους που αγάπησαν μαζί με την αρχαία και τη σύγχρονη Ελλάδα, το σύγχρονο Έλληνα.

Ο Μιλλιέξ, ο οποίος είχε γεννηθεί το 1913 στη Μασσαλία, αγάπησε την Ελλάδα με πάθος και ρομαντισμό, συμβάλλοντας ουσιωδώς στην ανάπτυξη και την εμβάθυνση των ελληνογαλλικών σχέσεων, αγωνίστηκε δε σαν γνήσιος Έλληνας στο πλευρό των ανθρώπων του τόπου μας.

Απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Αιξ στην Προβηγκία, ο Μιλλιέξ εργάστηκε αρχικά (από το 1936) ως καθηγητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, μεταλαμπαδεύοντας τα φώτα του για τη γαλλική γλώσσα και το γαλλικό πολιτισμό σε πολλούς έλληνες μαθητές του, οι οποίοι έμελλε να αφήσουν στα κατοπινά χρόνια ένα ευκρινές αποτύπωμα στα λογοτεχνικά και κοινωνικά πράγματα της χώρας μας.

Ο Μιλλιέξ χρημάτισε υποδιευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών (και διευθυντής αυτού επί Κατοχής, μετά τη σύλληψη και τον εκτοπισμό του επίσης παθιασμένου με την Ελλάδα Οκτάβιου Μερλιέ, το 1941), συμβάλλοντας τα μέγιστα στην πολιτισμική —και όχι μόνο— προσέγγιση της Ελλάδας και της Γαλλίας, στην αθόρυβη αλλά και ουσιαστική στήριξη των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών, της ελληνικής διανόησης.

Στα τέλη του 1945 ο Μιλλιέξ, σε συνεργασία με τον Μερλιέ (διευθυντή και πάλι του Γαλλικού Ινστιτούτου από τον Ιούλιο του 1945), πρόσφερε σε έλληνες πνευματικούς ανθρώπους υποτροφίες για σπουδές στο Παρίσι (μεταξύ αυτών, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Γεώργιος Κανδύλης και ο Κώστας Κουλεντιανός).

Εξάλλου, στα χρόνια της Κατοχής ο Μιλλιέξ και η σύζυγός του, η συγγραφέας Τατιάνα Γκρίτση – Μιλλιέξ, ανέλαβαν τη συγκινητική πρωτοβουλία να συγκεντρώσουν έργα σημαντικών γάλλων καλλιτεχνών και διανοουμένων (πίνακες ζωγραφικής, σχέδια, χαρακτικά, γλυπτά, χειρόγραφα, βιβλία) σε ένδειξη σεβασμού προς τον ελληνικό λαό για την ηρωική στάση του στους χαλεπούς εκείνους καιρούς και την πείσμονα αντίστασή του στους γερμανούς κατακτητές.

Από το 1959 έως το 1971 ο Μιλλιέξ υπηρέτησε ως μορφωτικός ακόλουθος της γαλλικής πρεσβείας στη Λευκωσία, ενώ διηύθυνε το Γαλλικό Μορφωτικό Κέντρο, που ο ίδιος είχε ιδρύσει στη μεγαλόνησο το 1960.

Το 1971 ο Μιλλιέξ διορίστηκε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου στη Γένοβα.

Επέστρεψε στην Ελλάδα μετά την πτώση του δικτατορικού καθεστώτος, το 1975.

Ο Μιλλιέξ κατέλιπε συγγραφικό έργο (βιβλία, λογοτεχνικές μελέτες, δοκίμια, άρθρα).

Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 1982, ο Μιλλιέξ είχε τιμηθεί με τον Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος από την Ελληνική Δημοκρατία και με το Αργυρό Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών.

Μια άγνωστη ιστορία με πρωταγωνιστή τον αείμνηστο Μιλλιέξ είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» το καλοκαίρι του 1977, και συγκεκριμένα στις 23 Ιουνίου. Συντάκτης του σχετικού άρθρου, που είχε γραφεί με την ευκαιρία της συμπλήρωσης τεσσάρων δεκαετιών παρουσίας και δράσης του Μιλλιέξ στον ελληνικό χώρο, ήταν ο δημοσιογράφος και παιδαγωγός Αλκιβιάδης Ε. Μαργαρίτης (1908-2004), επί μακρόν συνεργάτης των εφημερίδων του ΔΟΛ (κυρίως ως θεατρικός κριτικός).

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 23.6.1977, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η σύντομη ιστορία που διηγήθηκε ο Μαργαρίτης και θα διαβάσετε κατωτέρω έλαβε χώρα στην κατοχική Αθήνα:

[…]

Μια παλιότερη ανάμνηση είναι αληθινά συγκλονιστική. Είναι η μαύρη περίοδος της χιτλερικής κατοχής της Ελλάδας. Το Γαλλικό Ινστιτούτο ήταν μια όαση ελευθερίας για πολλούς Έλληνες, μολονότι υπαγόταν τυπικά στη γερμανοκίνητη κυβέρνηση του Βισύ. Ο Μερλιέ εξόριστος στο Ωριγιάκ (σ.σ. το Aurillac της Γαλλίας). Αντικαταστάτης του απ’ την 1η Οκτωβρίου 1941 ο Μιλλιέξ. Τέλος του 1942 είχε φύγει για 3 μήνες στη Γαλλία.

Τον Ιανουάριο του 1943 ήταν πίσω στην Αθήνα. Και ένα βράδυ μάς κάλεσε, για να μας διαβάσει κάτι. Μαζευτήκαμε στη βιβλιοθήκη του Ινστιτούτου 5-6 πρόσωπα, που είχαν στενό σύνδεσμο με το ίδρυμα, είτε λόγω εργασίας είτε λόγω φιλίας. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Γιώργος Μουρέλος (σ.σ. 1912-1994), ο τωρινός καθηγητής (σ.σ. Συστηματικής Φιλοσοφίας) του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης. Και κάτω από το ελάχιστο ηλεκτρικό φως που επέτρεπαν τότε οι κατοχικές Αρχές, κοντά σε μια σόμπα με ξύλα —μόνο θερμαντικό μέσο στο μεγάλο αναγνωστήριο— ο Μιλλιέξ άρχισε να διαβάζει ένα μικρό βιβλιαράκι. Ο τρόπος που διάβαζε, μολονότι απλός και φυσικός, μέσα στις συνθήκες της εποχής και μέσα στο ημίφως που εκάλυπτε το χώρο, είχε κάτι το μυστηριακό. Τον παρακολουθούσαμε με κατάνυξη και με κάποιο δέος, σαν σε «κρυφό σχολειό», σαν σε συνωμοσία, σαν σε αποκάλυψη.

Το βιβλίο ήταν «Η σιωπή της θάλασσας» του Βερκόρ (σ.σ. λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Ζαν Μπρυλέρ, 1902-1991, γάλλου εικονογράφου, συγγραφέα και εκδότη), που είχε βγει κρυφά, λίγους μήνες πριν, στη Γαλλία, στις αντιστασιακές «Εκδόσεις του Μεσονυκτίου» (σ.σ. Les Éditions de Minuit). Αυτή η ιστορία του Γερμανού αξιωματικού, που εγκαταστάθηκε σ’ ένα γαλλικό σπίτι και που, στην προσπάθειά του να κατακτήσει τη φιλία των δύο ενοίκων του, αντιμετώπισε απ’ αυτούς την πλήρη αδιαφορία, όμοια με τη «σιωπή της θάλασσας», ήταν για μας σαν χαιρετισμός ενός υπόδουλου λαού, που ερχόταν να μας βεβαιώσει ότι δεν είμαστε μόνοι. Ήταν ένα αμυδρό φως ελπίδας!

Είχε μόλις τελειώσει το Ελ Αλαμέιν, αλλά εμαίνετο ακόμη η μάχη του Στάλινγκραντ. Αυτή η «σιωπή της θάλασσας» προανάγγελλε τη λαϊκή θύελλα, που θα σάρωνε τους κατακτητές φασίστες. Ο Ροζέ Μιλλιέξ γινόταν εκείνες τις στιγμές ο αγγελιαφόρος μιας Αναστάσεως!

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου προέρχεται από το Αρχείο της ΕΡΤ (www.ert.gr/ert-arxeio).